قبل دنوّ الافق من جوزائه
اى قبل دنوّ الجوزاء من افقه ، و قال ابن مقبل :
و لا تهيّبنى الموماة اركبها
اذا تجاوبت الأصداء بالسّحر
اى لا اتهيّب الموماة ، و گفت : بيابان از من نترسد ، و معنى آن است كه من از بيابان نترسم ، و اين را مثال بسيار باشد .
جواب سوم ( 1 ) آن است كه : و مثل الَّذين كفروا او مثلك يا محمّد او مثلنا .
آنگه مثل دوم ( 2 ) بيفگند اكتفاء بالاوّل ، چنان كه حق تعالى گفت : سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ ( 3 ) . . . ، و مراد آن كه : تَقِيكُمُ الْحَرَّ و البرد ، و لكن اكتفا كرد به ذكر « حرّ » از ذكر « برد » ، قال ابو ذؤيب :
عصيت ( 4 ) اليها القلب انّي لأمرها
مطيع فما ادري أرشد طلابها
و معنى آن كه : ارشد طلابها ام غىّ ، و لكن اكتفا كرد ( 5 ) به ذكر رشد از ذكر غىّ [ يعنى مثل تو اى محمّد يا مثل ما كه دعوت مىكنيم كافران را به ايشان ، چون كسى است كه آواز بر گوسپند مىزند در آن كه نداند ( 6 ) و منتفع نشود ] ( 7 ) .
و جواب چهارم از او آن است كه : مثل كافران در دعاشان و عبادتشان اصنام را [ 197 - ر ] چون ناعق غنمى ( 8 ) است كه هيچ نداند و جواب ندهد و غنا نكند مر ناعق و داعى خود را . و بر اين جواب « الَّا » صله بود ، چنان كه شاعر گفت :
هم القوم الَّا حيث سلَّوا سيوفهم
و ضحّوا بلحم من محلّ و محرم
المعنى هم القوم حيث سلَّوا سيوفهم . و « دعاء » و « نداء » منصوب بود به آن كه مفعول « يسمع » باشد ، و التّقدير : ينعق بما لا يسمع دعاء و نداء اى لا يقبل .
و « يسمع » ، به معنى يجيب بود ، چنان كه : سمع اللَّه لمن حمده ، اى اجاب
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، آج ، لب : سهام ، مر : سيم .
( 2 ) . مر : دويم .
( 3 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 81 .
( 4 ) . كذا در اساس و همهء نسخه بدلها و مجمع البيان ج 1 / 255 ، چاپ شعرانى ( 2 / 6 ) دعانى .
( 5 ) . مج ، وز : كردند .
( 6 ) . مج ، بداند ، با توجّه نسخهء وز و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : غنم .