بني عمّنا لو كان امرا مدانيا
المعنى لعفونا عنه [ 191 - پ ] و تقدير جواب در آيت چنين بود : * ( وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً ) * ، لرأوا امرا عظيما ، او لعلموا ما صاروا ( 1 ) اليه او لعلموا ( 2 ) * ( أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً ) * ، چنان كه تقدير آيت ديگر چنين است : وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِه الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِه الأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِه الْمَوْتى ( 3 ) . . . لكان هذا القران ، و معنى آيت چنين بود بر قراءت آنان كه به « تا » خوانند كه : اگر تو بينى يا محمّد آنان را كه ظلم كردند يعنى كافران را . و اگر حمل كنند بر عموم اوليتر بود ، اعنى كافران را و ظالمان را آنگه كه ايشان عذاب ببينند ، يعنى آنگه كه ايشان عذاب يابند و به عذاب خداى رسند .
و رؤيت ، به معنى وجدان است ، آنگه ( 4 ) كه عذاب با ايشان نمايند . بر قراءت ابن عامر : لعلمت * ( أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً ) * ، بدانى كه همهء قوّت و قدرت بر ايشان خداى ( 5 ) راست ، و آن معبودان ايشان از ايشان هيچ غنايى ( 6 ) و دفعى نتوانند كردن . و بر قراءت آن كس كه به « يا » خواند ، معنى آن باشد كه : اگر بينند ظالمان آنگه كه عذاب بينند - يعنى روز قيامت .
و معنى رؤيت اوّل علم باشد ، و رؤيت دوم به معنى وجدان و وصول بود . اگر بدانند ظالمان وقت رسيدن ايشان به عذاب خداى كه همه قوّت و قدرت خداى راست بر ايشان ، و ايشان را و معبودان ايشان را هيچ قوّت و منعت ( 7 ) نيست ، لرأوا امرا منكرا ، او لعلموا ( 8 ) علما يقينا لا يعتريه ( 9 ) شكّ و لا يعترضه شبهة ، كارى منكر بينند آن روز يا علمى ضرورى حاصل آيد ايشان را ، و اين جواب « لو » است كه گفتيم محذوف است .
و يعقوب و ابو جعفر ، و در شاذّ حسن و قتاده و شيبه و سلام خوانند : * ( أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّه جَمِيعاً ) * ، و « انّ اللَّه » ، به كسر « الف » فى الموضعين جميعا . و باقى قرّاء به فتح
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : اصاروا .
( 2 ) . وز : لعلمون ، ديگر نسخه بدلها : يعلموا .
( 3 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 31 .
( 4 ) . لب ، مر : تا آنگه .
( 5 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر تو .
( 6 ) . دب ، لب ، فق ، عنايى ، مب ، مر : عنادى .
( 7 ) . مر : منفعت .
( 8 ) . مج ، وز : او يعلو ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : او يعلمون .
( 9 ) . مج : به .