وَ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاه ( 1 ) . . . ، و مؤمن در سرّاء و ضرّاء از خداى برنگردد .
حسن بصرى گفت : براى آن چنين آمد كه ، كافر خداى را به واسطهء اصنام پرستد ، توجيه عبادت به صنم كند كه : لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّه زُلْفى ( 2 ) . . . و مؤمن در عبادت خداى واسطه نخواهد ، براى اين گفت : * ( أَشَدُّ حُبًّا لِلَّه ) * .
بعضى دگر گفتند : براى آن گفت كه دوستى كافر مقسّم ( 3 ) بود بر سيصد و شست ( 4 ) بت ، و دوستى مؤمن خالص خداى را بود پس ( 5 ) آن كه ( 6 ) يك قسمت باشد بر آن حدّ نبود كه بر سيصد و شست ( 7 ) قسمت باشد .
سعيد جبير گفت : فرداى قيامت خداى تعالى بفرمايد تا مؤمنان و كافران را جمع كنند . آنگه كافران را گويد . شما در دنيا دعوى دوستى اين بتان كردى ، و اينان دعوى دوستى من كردند . شما بر دوستى معبودان خود در اين آتش توانى شدن ، ايشان اختيار نكنند . مؤمنان گويند : بار خدايا ! اگر ما را فرمايى به دوستى تو به آتش در شويم ، مناديى ندا كند : * ( وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّه ) * .
و گفتهاند : براى آن كه ( 8 ) دوستى كافران ايشان را هوايى باشد ، و دوستى مؤمنان خداى را عقلى باشد .
و گفتهاند : براى آن كه دوستى كافر بت را به تقليد بود ، و دوستى مؤمن خداى را به دليل ( 9 ) . و گفتهاند : [ 191 - ر ] براى آن كه ايشان بتان را مصنوع دانستند ، و اينان بتان ( 10 ) را صانع . و گفتهاند : براى آن كه ايشان از بتان مقابله در محبّت نديدند ، و اينان از خداى به مقابلهء محبّت خود از او محبّت ديدند في قولهم : يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَه ( 11 ) . . . ، و دوستى تو آن را كه تو را دوست دارد ، نه بر آن حدّ بود كه آن را كه تو را دوست ندارد .
و ابو رجاء العطاردىّ او ( 12 ) غيره گفت : براى آن كه مؤمن را محبّت به خوف و طمع بود ، خوف از عقاب و طمع در ثواب ، چنان كه گفت : يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً ( 13 ) . . . ،
هامش
( 1 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 67 .
( 2 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 3 .
( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : منقسم .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : شصت .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : بر .
( 7 - 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز لب : آنچه .
( 8 ) . مج : آن كس .
( 9 ) . مج : دليلى .
( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : خداى .
( 11 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 54 .
( 12 ) . آج : و .
( 13 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 16 .