« الف » خوانند .
آنان كه « انّ » خوانند به كسر ، گويند تقدير كلام چنين است كه : و لو ترى الَّذين ظلموا اذ يرون العذاب لقلت انّ القوّة ، او ( 1 ) لقالوا انّ القوّة على قراءة من قرأ بالياء ، و جمله فرق آن است كه آن كه آنگه ( 2 ) در جواب « لو » كه محذوف است علم تقدير كردى ، اكنون قول تقدير بايد كردن كه با علم « انّ » آيد و با قول « انّ » ، عرب گويد : علمت انّ زيدا منطلق ، و قلت انّ زيدا منطلق .
عطا گفت معنى آيت آن است كه : اگر ظالمان بينند روز قيامت آن جا كه دوزخ از پانصد ساله راه به استقبال ايشان آيد و ايشان را همچنان برچيند كه مرغ دانه را ، بدانند كه قدرت قوّت و ملكوت و جبروت خداى راست ، و عذاب خداى سخت است .
قوله : * ( إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا ) * ، و ياد كن اى محمّد آن روز كه متبوعان از تابعان [ 192 - ر ] تبرّا كنند [ و ] ( 3 ) بيزار شوند ، مراد به متبوعان رؤساى ضلالتاند ، و به تابعان عوام و سفلهاند .
مجاهد بر عكس خواند : * ( إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا ) * ، آن روز كه تابعان از متبوعان تبرّا كنند و بيزارى نمايند ، اين قراءت شاذّ است . پس از آن كه طول عمر تولَّا كرده باشند و هوا خواهى و فرمانبردارى نموده باشند بر تقليد و عميا ، چون كشف حجاب كنند و پرده از روى كار بردارند و پيدا شود كه ايشان را غرض فاسد بوده است ، و براى رياست و حطام دنيا استخدام ايشان كردهاند تبرّا كنند و بيزارى نمايند ، گويند : يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا ( 4 ) ، يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ ( 5 ) .
و بر قراءت عامّهء قرّاء ، معنى آن است كه : آن روز كه متبوعان و رؤساى ضلالت از اتباع خود تبرّا كنند و گويند : ما را شما ( 6 ) پسرو در خورنه اى ، ما از شما
هامش
( 1 ) . مب ، مر : يرون العذاب انّ القوّة للَّه جميعا او ، آج ، لب ، فق : يرون العذاب انّ القوّة للَّه جميعا او .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : است كه آنگه .
( 3 ) . اساس : ندارد ، از وز افزوده شد .
( 4 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 28 .
( 5 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 38 .
( 6 ) . آج ، لب ، فق ، مب : از شما ، مر : ما را امروز از شما .