فردا جاى قدم كجا دارد ! گويد : كسى مىبايد كه مرا دست گيرد . دست از من بدار كه مرا به دست ندارى ، فذلك قوله عزّ و جلّ - * ( إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا ) * ، اين قول عبد اللَّه عبّاس و قتاده و عطاست .
سدّى گفت : مراد شياطيناند كه فردا تبرّا كنند از آنان كه ايشان را پسروى كرده باشند و به غرور ايشان مغرور شده ، فردا بيايند گويند : شما ما را گمراه كردى ، امروز از عهده بيرون آيى ، ايشان گويند : ما از شما بيزاريم . حق تعالى معنى اين هر دو « از هر دو گروه حكايت كرد .
امّا حديث رؤسا في قوله : يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ ( 2 ) - الايات الى قوله : وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ ( 3 ) . . . ، و في قوله تعالى : وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ ( 4 ) . . . ، و في قوله : يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً ( 5 ) . . . ، و حديث شياطين في قوله : كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخافُ اللَّه رَبَّ الْعالَمِينَ ( 6 ) و فى قوله تعالى : وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ ( 7 ) . . . الى قوله : إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ ( 8 ) .
و روايت كردهاند از جماعتى مفسّران كه : اصنام باشند كه خداى تعالى ايشان را به آواز آرد ، و هر چه بدون خداى آن را عبادت كردهاند در دنيا تا به آوازى فصيح از پرستندگان خود تبرّا كنند .
* ( وَرَأَوُا الْعَذابَ ) * ، حق تعالى بيان كرد كه چون عذاب بينند و مفرّ ( 9 ) و ملجائى نيابند و اسباب و وصلات منقطع شود و يأس حاصل آيد بعضى از بعضى تبرّا كنند ، پس از آن كه تولَّا كرده باشند . بلى چنين باشد ، چون تولا بر تبرا مقدّم باشد بر عاقبت
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها قراءت .
( 2 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 31 .
( 3 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 34 .
( 4 ) . سورهء فاطر ( 35 ) آيهء 14 .
( 5 ) . سورهء عنكبوت ( 29 ) آيهء 25 .
( 6 ) . سورهء حشر ( 59 ) آيهء 16 .
( 7 ) . سوره ابراهيم ( 14 ) آيهء 22 .
( 8 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 22 .
( 9 ) . وز ، مب : مقرّ .