و گويند آنان كه پسر و باشند ، اگر هيچ ما را بازگشتى بود ما ( 1 ) تبرّا كنيم از ايشان چنان كه ايشان كردند از ما ، همچنين باز نمايد به ايشان خداى كردارشان اندوههايى بر ايشان نيستند ايشان بيرون آينده ( 2 ) از دوزخ .
قوله : * ( وَإِلهُكُمْ إِله واحِدٌ ) * ، اسماء بنت بريد ( 3 ) روايت كند از رسول - صلَّى اللَّه عليه و إله - كه گفت : نام بزرگترين خداى در سورة البقرة است في قوله : * ( وَإِلهُكُمْ إِله واحِدٌ ) * ، و در فاتحه [ و ] ( 4 ) آل عمران .
و مغيرة بن سبيع العجلىّ روايت كند كه : هر كس كه او ده آيت [ 186 - پ ] از سورة البقره بخواند ، چون بخواهد خفتن هرگز قرآن فراموش نكند ، چهار آيت از اوّل سورت و دو آيت من قوله : * ( وَإِلهُكُمْ إِله واحِدٌ ) * ، و اية الكرسى ، و سه آيت از آخر سورت .
حق تعالى در اين دو آيت ذكر و تقرير وحدانيّت خود كرد ، در آيت اوّل توحيد خود گفت ، و در آيت دوم ادلَّهء آن گفت .
قوله : * ( وَإِلهُكُمْ إِله واحِدٌ ) * ، « إله » ، فعال باشد به معنى مفعول ، كالكتاب و الحساب ، يعنى معبود شما ، يعنى مستحقّ عبادت از شما ، چه لفظ « إله » مشتق از الاهت است ، و آن عبادت بود - چنان كه بيان كرديم في آية التّسمية . و خطاب به اين آيت با جملهء مكلَّفان است . حق تعالى گفت : معبود شما و خداى شما كه استحقاق عبادت دارد به خلق اصول نعم از : حيات و قدرت و شهوت و نفرت و كمال عقل يك خداست ، چه ( 5 ) هيچ ذات با او مشاركت ندارد در قدرت بر اين ، پس در اين منفرد است و انباز ندارد .
و معنى آن كه ما گوييم : خداى يكى است ، بر چهار وجه بود :
يكى آن كه مثلى و نظيرى و كفوى ندارد ، چنان كه گويند : فلان فريد عصره
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : تا .
( 2 ) . دب : برانيد ، آج ، لب ، فق : بيرانيده .
( 3 ) . كذا در اساس و تب ، ديگر نسخه بدلها : يزيد .
( 4 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كه .