قتاده و ربيع گفتند : به « ناس » ( 1 ) مؤمنان خواست . ابو العاليه گفت : اين روز قيامت باشد كه كافر ( 2 ) را بدارند اوّل خدايش لعنت كند و پس فريشتگان و آنگه مؤمنان .
سدّى گفت : هيچ دو متلاعن ( 3 ) نباشند كه يكديگر را لعنت كنند و الَّا لعنت ايشان با كافران گردد لقوله تعالى : أَلا لَعْنَةُ اللَّه عَلَى الظَّالِمِينَ ( 4 ) ، براى آن كه كافر سر همهء ظالمان است .
و لعنت از خداى تعالى ، هم به قول باشد هم به فعل . آنچه به قول باشد بر سبيل نفرين باشد ، كقوله تعالى : وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي ( 5 ) ، و لقوله : أَلا لَعْنَةُ اللَّه عَلَى الظَّالِمِينَ ( 6 ) . [ 185 - ر ] و آنچه به فعل بود ابعاد مستحقّ لعنت باشد از رحمت و ثواب بهشت - چنان كه بيان كرديم ، و امّا از ما جز به قول نباشد بر وجه نفرين ( 7 ) .
* ( خالِدِينَ فِيها ) * ، نصب او بر حال بود ، اى مقيمين ( 8 ) ، آن جا مؤبّد مخلَّد باشند به بقا . خداى تعالى ( 9 ) تخفيف عذاب نكند ايشان را .
و در « فيها » خلاف كردند . بعضى گفتند : ضمير عايد است با لعنت ، و بعضى گفتند : با دوزخ ، نه ايشان به در آيند و نه عذاب بر ايشان به سر آيد و نه بميرند تا باز رهند ، و نه عذابشان را نقصانى و فتورى باشد .
* ( وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ ) * ، بعضى گفتند : از نظر است ، و نظر رحمت باشد اين جا ، يعنى و نه بر ايشان رحمت كند خداى - عزّ و جلّ . و بعضى گفتند : از انظار است ، و آن امهال باشد ، و نه ايشان را مهلت دهند و باز گذارند تا توبه اى كنند و اصلاحى كنند . و بيشتر مفسّران بر آنند كه : از « انظار » است به معنى امهال . و در آيت دليل است بر آن كه به قيامت تكليف نباشد و توبه نباشد ، خلاف آن كه نجّار گفت : و ايمان سود ندارد ، و توبه قبول نكنند ، براى آن كه بر وجه مأمور به واقع نبود ، و خلايق آن جا ملجأ باشند به دو وجه : يكى به مضرّتى عظيم عاجل ، و يكى به منفعتى عظيم عاجل . پس
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بيانش ، چاپ شعرانى ( 1 / 397 ) : به .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : كافران .
( 3 ) . مج : ملاعن .
( 4 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 18 .
( 6 - 5 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 78 .
( 7 ) . مر قوله تعالى .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : مقيم بر .
( 9 ) . مب به .