آن جناح و حرج است ، براى آن كه پنداشتند كه اقتدا [ 183 - ر ] به جاهليان ( 1 ) و بت پرستان است ، چنان كه در سبب نزول گفته شد ، و خلاف آنان كه در وجوب سعى خلاف كردند منقرض شد . اكنون اجماع است بر وجوبش ، خلاف در آن است كه ركن است يا ركن نيست ، و شرط هست در صحّت حجّ يا نيست .
و دليل ديگر بر وجوبش خبر ابو موسى كه گفت : در آمدم و رسول را در بطحاى مكّه يافتم . مرا گفت : چه لبّيك زدى ؟ گفتم : بر وفق لبّيك تو زدم . گفت : نيك كردى ، آنگه گفت :
طف بالبيت ( 2 ) و الصّفا و المروة ثمّ احلّ ،
اكنون طواف خانه بكن و سعى از ميان صفا و مروه ، و آنگه حلال شو ( 3 ) . ظاهر امر رسول - عليه السّلام - بر وجوب باشد .
و قوله : * ( وَمَنْ ) * ( 4 ) * ( تَطَوَّعَ خَيْراً ) * ، حمزه و كسائى خواندهاند : فمن يطَّوّع خيرا ، به « يا » و تشديد « طا » و « واو » ، و اصل او « يتطوّع » بوده است ، هم آن چنان كردند كه گفتيم في قوله : * ( أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما ) * ، از قلب و ادغام .
و مفسّران در معنى او خلاف كردند ، امّا مجاهد و ابن زيد و عطا - كه مذهب ايشان ندب است - ايشان تمسّك كردهاند به اين آيت - و جواب از او برفت . و آنان كه وجوب گويند ، گويند : اين متفضّل ( 5 ) است از سعى .
حسن بصرى گفت : مراد آن است كه ، هر كه نفلى و سنّتى كند از ساير ابواب شرعيّات از نماز و روزه و جز آن .
مقاتل و كلبى گفتند : فمن زاد على الواجب فى الطَّواف ، يعنى هر كه طواف سنّت كند . بعضى دگر گفتند : مراد آن است كه هر كه عمرهء سنّت كند .
* ( فَإِنَّ اللَّه شاكِرٌ عَلِيمٌ ) * ، خداى تعالى سعى او مشكور كند . و مراد به شكر از خداى تعالى مجازات و مكافات و مقابلهء به خير باشد ، و انّما شكر خواند آن را تا لطيفتر لفظى گفته باشد تا مكلَّف راغب شود به طاعات ، و داناست به آنچه تو كنى تا بر او
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز دب : جاهلان .
( 2 ) . چاپ شعرانى ( 1 / 394 ) واسع بين .
( 3 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق : شود .
( 4 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : فمن ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : منفصل .