كه هميشه صايم ( 1 ) قايم بود ، و هيچ بنده نبود كه او را مجروح [ 175 - پ ] بكنند ( 2 ) در سبيل خداى و الَّا فردا قيامت مىآيد خون آلود ، رنگ رنگ خون باشد و بوى بوى مشك ، و خداى تعالى او را ضمان كرده بود از دو كار يكى : امّا بهشت ، يا آن كه با خانه خود شود با غنيمت . و اخبار در اين معنى بسيار است .
قوله : * ( وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ ) * ، خطاب با امّت محمّد است .
خداى تعالى مىگويد : و ما امتحان كنيم و بيازماييم شما را به چيزى ، يعنى به نوعى از ترس و گرسنگى .
عبد اللَّه عبّاس گفت : خداى تعالى خبر داد كه : دنيا سراى بلاست و مكلَّفان در او مبتلىاند .
عطا و ربيع انس گفتند : مراد به آيت مهاجرانند بعد هجرت ، و مراد با بلا و ابتلا تشديد تكليف است بر ايشان تا عند آن مستحقّ ثواب عظيم شوند . و معنى ابتلا پيش از اين شرح داديم .
حق تعالى گفت : به پنج چيز امتحان كردم شما را به خوف . عبد اللَّه عبّاس گفت : ترس از دشمن . و الجوع ، يعنى قحط ( 3 ) ، * ( وَنَقْصٍ مِنَ الأَمْوالِ ) * ، نقصان مال ، يعنى زيان در تجارت و هلاك مواشى . * ( وَالأَنْفُسِ ) * ، و تنها ، يعنى به مرگ امّا به قتل . و گفتهاند : به بيمارى ، و گفتهاند : به پيرى .
و ابو على گفت : خوف براى آن با خداى نسبت كرد كه به جهاد باشد ، و آن به امر خداى بود . و بعضى ديگر مفسّران تفسير خوف به حرب كردند ، و خوف در كلام ايشان كنايت باشد از حرب ، و همچونين روع و فزع ، نبينى كه شعراى ايشان چندان كه يوم الرّوع گفتند ، يوم الحرب خواستند ، قال الشّاعر :
انّا لنرخص يوم الرّوع انفسنا
و لو نسام بها في الامن اغلينا
و قال ايضا :
مقاديم وصّالون فى الرّوع خطوهم
بكلّ رقيق الشّفرتين يمان
و قال آخر :
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر و .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : نكنند .
( 3 ) . مب قوله تعالى .