قوله : * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ ) * ، حق تعالى گفت : من ( 1 ) بندگان خود را به ذكر و شكر خود امر كردم ( 2 ) ، و وعده دادم ( 3 ) ايشان را ( 4 ) ذكر خود بر ذكرى كه ايشان مرا كنند ( 5 ) آنچه ( 6 ) عون ايشان باشد بر آن ، از ايشان دريغ نداشت ، براى آن كه تو را آنچه به فعل طاعت نزديك بكند لطف باشد ، و چون عند آن طاعت كرده بود توفيق باشد ، گفت : بر اين اوامر كه كردم شما را استعانت كنى و يارى خواهى از من ، * ( بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ ) * .
بعضى مفسّران گفتند : اراد به الصّوم و الصّلوة ، مراد به صبر روزه است براى قرينهء نماز تا نسبت دارد به او ، و گفتند : خداى تعالى چند جايگاه روزه را صبر خواند ، في قوله : سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ ( 7 ) . . . ، اى بما صمتم ، و في قوله : وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا ( 8 ) . . . ، اى بما صاموا .
و بعضى ديگر بر عموم حمل كردند ، و گفتند صبر از سه گونه باشد : صبر بر طاعت ، و صبر از معصيت ، و صبر بر ( 9 ) مصيبت . و حمل آيت بر عموم كردن اوليتر بود براى كثرت فايده را ، و وجوه و اقسام او در دگر آيت بيايد - ان شاء اللَّه تعالى . * ( إِنَّ اللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ ) * ، كه خداى با صابران است به معنى نصرت و معاونت و لطف و توفيق .
* ( وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتٌ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد كشتگان بدراند ، و سبب نزول آيت آن بود كه مردمان چون ذكر ايشان رفتى ، گفتندى : مات فلان و مات فلان . حق تعالى اين آيت فرستاد و نهى كرد ايشان را از اين گفتن ، گفت : ايشان را مرده مگويى ، كه ايشان زندهاند . و ايشان چهارده تن بودند : شش تن از مهاجر بودند ، و هشت تن ( 10 ) از انصار .
امّا مهاجران ( 11 ) : عبيدهء حارث عبد المطَّلب بود ، و عمير بن أبي وقّاص بود ، و
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : چون .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : امر كرد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : وعده داد .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر به .
( 5 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ايشان كنند او را .
( 6 ) . دب : آنگه ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : آنگه آنچه .
( 7 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 24 .
( 8 ) . سورهء دهر ( 76 ) آيهء 12 .
( 9 ) . مج : از .
( 10 ) . مج ، وز ، لب ، فق : كس .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : مهاجريان .