عافيت و استغنا از آنچه در دست مردمان باشد . و از تمام نعمت خداى - عزّ و جلّ - بر مكلَّفان ولايت امير المؤمنين ( 1 ) است - عليه السّلام ( 2 ) - الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً ( 3 ) .
* ( وَلَعَلَّكُمْ ) * ، در لعلّ شش لغت است : علّ و لعلّ و لعلَّن ( 4 ) و عنّ و رعنّ ولعا ، و معنى او بر شش وجه بود از خداى تعالى واجب بود على قول اكثر المفسّرين ، و از ما بر وجوه مختلف بود : يكى بر اصل خود ، و آن را معنى ترجّى بود ، چنان كه : لعلّ زيدا منطلق ( 5 ) ، اميد چنان است كه زيد برفته باشد . و به معنى استفهام بود في قولك :
لعلَّك فعلت كذا ، همانا تو كرده باشى اين كار ؟ بر نهاد استفهام ، و به معنى ظنّ بود چنان كه كسى گويد : قدم فلان ، فلان آمده است ؟ بر وجه سؤال ، تو گويى : لعلّ ، همانا آمده است ، يعنى گمان چنين است ! و به معنى ايجاب آمد ، چنان كه كسى گويد در وقت نماز كه : نماز واجب شد ، تو گويى : لعلّ ، يعنى اجل قد وجب ، و فرّاء در اين وجه اين بيت بياورد :
لعلّ المنايا مرّة ستعود
و اخر عهد الثّائرين جديد
و به معنى عسى بود ، كما قال تعالى : لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبابَ ( 6 ) ، اى عسى ان ابلغها . و به معنى « كى » بود در معنى جزا ، و آنچه در قران آيد بيشتر بر اين مفسّر بود اين جا و دگر جايها ، قال اللَّه تعالى : انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ ( 7 ) ، اى لكى يفقهوا ، و در آيت همچونين است ، اى لكى تهتدوا . و اصل در او ترجّى بود ، و اين معانى را بيشتر مرجع با او بود ، چنان كه شاعر گفت :
لعلَّي فى هدى أمري و جوري ( 8 )
و تقطيعى التّنوفة و احتيالي [ 170 - پ ]
سيوشك ان تنيخ ( 9 ) الى كريم
ينالك بالنّدى قبل السّؤال
اى لكى تهتدوا من الضّلالة ، يعنى آنچه در آيات مقدّم رفت از تحويل قبله و
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر على .
( 2 ) . مج فى قوله .
( 3 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 3 .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب : لعنّ .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر يعنى .
( 6 ) . سورهء مؤمن ( 40 ) آيهء 36 .
( 7 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 65 .
( 8 ) . دب ، آج ، لب ، مب ، فق : وجودى ، چاپ شعرانى ( 1 / 370 ) : وجوبى .
( 9 ) . آج : انيخ .