و كلّ اخ مفارقه أخوه
لعمر ابيك الَّا الفرقدان
اى و الفرقدان ، انشدهما المفضّل و انشد الأخفش :
و أرى لها دارا بأغدرة السّ
يدان لم يدرس لها رسم
الَّا رمادا هامدا دفعت
عنه الرّياح خوالد سحم
يعنى و رمادا هامدا ، تا معنى مستقيم شود .
بيان اين قول روايت مجاهد است كه گفت در شاذّ خواندهاند : الى الَّذين ظلموا ، براى آن كه « الى » حرف جرّ بود به معنى « مع » چنان كه خذ هذا الى ( 1 ) ذاك ، اى مع ذاك ، و كقوله تعالى : مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّه ( 2 ) . . . ، و المعنى مع اللَّه . آنگه معنى آيت چنين بود كه : لئلَّا ( 3 ) يكون للنّاس اى اليهود عليكم حجّة مع الَّذين ظلموا من كفّار [ 170 - ر ] قريش ، يعنى تا ( 4 ) هيچ دو ( 5 ) گروه را بر تو حجّتى نبود از جهودان و كفّار قريش . و اين جمله وجوهى است محتمل با شواهد اشعار و قراين كلام عرب - و اللَّه ولىّ التّوفيق .
و محلّ « الَّذين » بعضى گفتند جرّ بود به تقدير « لام » ، يعنى الَّا للَّذين ظلموا بدل ناس بود . و بعضى ( 6 ) گفتند : محلّ او نصب است بر استثنا . * ( فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي ) * ، از ايشان مترسى در روى به كعبه كردن ، * ( وَاخْشَوْنِي ) * ، از من بترسى از ( 7 ) ترك اوامر و نواهى من . * ( وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ ) * ، عطف است على قوله : * ( لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ . ) * * ( وَلأُتِمَّ ) * ، و تا نعمت خود بر شما تمام كنم به هدايت شما به قبلهء ابراهيم و ملَّت حنفى ( 8 ) .
از امير المؤمنين ( 9 ) - عليه السّلام - روايت است كه او گفت :
تمام النّعمة الموت على الاسلام
، [ تمام ] ( 10 ) نعمت خداى بر بنده آن بود كه بر اسلام ميرد ( 11 ) ، و هم از او روايت است كه گفت : نعمت شش است : اسلام و قرآن و محمّد و ستر و
هامش
( 1 ) . دب ، مب : مالى .
( 2 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 52 .
( 3 ) . مج ، وز : ان لا ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب : كيلا .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : با .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : رو .
( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر ديگر .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مب : در .
( 8 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : حنيفى .
( 9 ) . دب ، فق ، مب ، مر على .
( 10 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به متن روايت از مج افزوده شد .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز فق ، مب : مىرود .