كرد ، گفت : به آن خداى كه توريت بر موسى انزله كرد كه شما در اين توريت نعت و صفت من و نبوّت من مىيابى . آن مرد جهود توريت باز كرد و مىخواند . آن پسر بيمار كه با او بود چون به ذكر محمّد رسيد ، پدر خواست تا پنهان كند . آن پسر گفت :
اين است صفت و نعت تو كه او مىخواند و پنهان مىكند ، و انا اشهد ان لا إله الَّا اللَّه و انّك رسول اللَّه ، من گواى ( 1 ) مىدهم كه خداى يكى است و تو رسول اويى . اين بگفت و با پيش خداى شد . رسول - عليه السّلام - صحابه را گفت :
ولَّوا اخاكم
، تولَّاى كار برادرتان كنى ( 2 ) ، يعنى تجهيز و دفن او .
آنگه [ 167 - پ ] حق تعالى زيادت بيان را بر سبيل زجر و نهى گفت : * ( الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ) * ، گفت : حق از خداى تو پيدا شد و پديد آمد ، نگر تا در او شك نكنى .
خطاب با رسول است و مراد رسول و جز رسول - عليه السّلام - و نهى خداى تعالى از منهيات ، و اوامر او مأمورات را ، متناول است رسول را - عليه السّلام - اوّلا آنگه امّت را ، و نه هر چه نهى كنند كسى را از آن او آن كرده باشد يا خواهد كردن ، مانند آن كه ، وَلا تَمْشِ فِي الأَرْضِ مَرَحاً ( 3 ) . . . ، وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ ( 4 ) . . . ، و : لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ( 5 ) . . . ، اين همه نهى است رسول را و امّت را ، با آن كه در معلوم چنان بود كه رسول - عليه السّلام - آن نكرد و نيز نخواهد كردن ، چه به آن نهى ، مصلحتى تعلَّق دارد مكلَّفان را ، و مر رسول را - عليه و إله السّلام - در آن لطف باشد ، و داعى به كردن واجب و اجتناب كردن از قبايح .
و الامتراء ، الشّكّ و كذلك المرية .
قوله : لِكُلٍّ وِجْهَةٌ ، حسن بصرى گفت : معنى آن است كه لكلّ امّة دين تدين بها ، هر امّتى را دينى باشد كه بر آن دين عبادت كند . و گفت چنان است كه در دگر آيت گفت : لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً ( 6 ) . . . ، و ديگر مفسّران گفتند :
وجهة ، اى قبلة ، يعنى اهل هر دينى را قبله اى باشد . وَمُوَلِّيها ، گفتند : مراد به « هو »
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : گواهى .
( 2 ) . مر : كار برادرتان را بسازيد .
( 3 ) . سوره بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 37 .
( 4 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 36 .
( 5 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 65 .
( 6 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 48 .