چون : اسعد بن زراره و البراء بن معرور ، و از دنيا رفته بودند ، كسهاى ايشان بيامدند و گفتند : يا رسول اللَّه ! آن نمازها كه ما و ايشان بدان قبله كردهايم ، حكم آن چه باشد ، و خداى تعالى قبله بگردانيد ؟ خداى تعالى آيت فرستاد : * ( وَما كانَ اللَّه لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ ) * ، اى صلاتكم الى بيت المقدّس ، خداى تعالى آن نمازهاى شما باطل و ضايع نكند كه به بيت المقدّس كردى . [ 163 - پ ] اين قول قتاده و عكرمه و ربيع است .
بعضى دگر گفتند : براى خود پرسيدند كه نمازى كه ما كرديم ، بعضى دگر گفتند : اين جهودان پرسيدند ، گفتند : شما امروز كافر مىخوانى ما را كه روى به بيت المقدّس كردهايم ، و شما اند سالها نماز كرده اى به آن قبله ، حال آن نمازهاى شما چيست ؟ خداى تعالى آيت فرستاد : * ( وَما كانَ اللَّه لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ ) * .
خلافى نيست ميان مفسّران در آنچه ( 1 ) مراد به ايمان نماز است ، چنان كه رسول - عليه السّلام - گفت :
الدّين النّصيحة لعظم موقعها من الدّين .
عبد الله عباس مىگويد : اوّل نسخى كه در قرآن بود حديث قبله بود ، خداى تعالى اين حكم منسوخ بكرد ، اعنى توجّه به بيت المقدّس در نماز به توجّه به مسجد الحرام . زهرى گفت : اوّل منسوخى در سورة البقره حديث قبله است .
اگر گويند : كدام آيت ( 2 ) منسوخ است به اين آيات ( 3 ) ؟ و در قرآن هيچ جاى نيست حديث توجّه به بيت المقدّس تا گويند اين آيات ناسخ آن است ، گوييم :
اگر چه مفصّل نيست مجمل هست في قوله تعالى : وَلِلَّه الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه اللَّه ( 4 ) .
دگر آن كه بيان كرديم پيش از اين كه : اگر در تلاوت نباشد و در حكم شرع باشد ، شايد كه منسوخ شود يا به تلاوت يا به حكم .
اكنون صحابهء رسول بر سه وجه بودند : بعضى آنان بودند كه با رسول - عليه السّلام - به بيت المقدّس نماز كردند ( 5 ) و به كعبه نرسيدند ، چون : براء بن معرور
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : آن كه .
( 2 ) . فق ، مب ، مر : آيات .
( 3 ) . فق ، مب ، مر : آيت .
( 4 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 115 .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كرده بودند .