و وجهى ديگر آن است كه : الَّا لتعلم انت و اصحابك ، آن كه علم ايشان را علم خود خواند براى اختصاص ايشان به دو چنان كه گفت : إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّه ( 1 ) . . . ،
اى يؤذون اولياء اللَّه ، و چنان كه گفت : فَلَمَّا آسَفُونا ( 2 ) . . . ، اى اغضبونا ، يعنى اغضبوا رسولنا و اولياءنا .
پس قديم تعالى تحويل قبله سبب ظهور نفاق جماعتى منافقان كرد ، چنان كه آن آب كه قوم طالوت را سبب امتحان كرد في قوله : إِنَّ اللَّه مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ ( 3 ) - الاية ، تا منافقان كه در دل نفاق دارند از مؤمنان مخلص جدا شوند ، چه مصالح بسيار در تكليف ، به اين تعلَّق دارد ، چنان كه گفت : ما كانَ اللَّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْه حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ( 4 ) .
قوله : * ( وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً ) * ، « ان » مخفّفه است از ثقيله ، و تقدير اين است : و انّها كانت لكبيرة ، و اين « لام » لازم باشد با اين حرف در خبر ، تا فرق باشد ميان او و ميان « ان » نافيه .
اكنون خلاف كردند در آن كه اين « تا » ى تانيث راجع با كجاست . بعضى گفتند : راجع با نماز است كه به قبلهء اوّل كرده بودند ، و اين قول ابن زيد است . و بعضى دگر گفتند : راجع با قبله است ، يعنى بيت المقدّس ، و اين قول ابو العاليه است .
و بعضى دگر گفتند : راجع با كعبه است .
بعضى دگر گفتند : راجع با لفظ « تولية ( 5 ) » است ، من قوله : * ( فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها ) * ( 6 ) * ( . . . ) * ، قتاده و مجاهد گفتند : راجع است با تحويلة القبلة ، و آن يك بار بگردانيدن باشد .
و وجهى هست در كلام عرب كه با آن تحويل را به تحويلت تأويل ببايد ( 7 ) كردن كه ايشان چون مضاف اليه مؤنث باشد و اگر چه مضاف مذكّر باشد به مجاورت مؤنث تأنيث كنند ، كقولهم : خربت سور المدينة ، فعل مسند را با
هامش
( 1 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 57 .
( 2 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 55 .
( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 249 .
( 4 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 179 .
( 5 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : « توليت » هم خوانده مىشود .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 142 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : نبايد كردن .