براى آن كه رسول - عليه السّلام - اوّل روى به بيت المقدّس كرد ( 1 ) ، چون منسوخ شد فرض توجّه به او به توجّه با كعبه روى با كعبه كرد .
و بعضى دگر گفتند : « كان » زايد است ، و معنى آن است كه : و ما جعلنا [ 161 - پ ] القبلة الَّتي انت عليها ، يعنى كعبه ، كه آنگاه كه آيت آمد ، رسول - عليه السّلام - بر آن بود . و معنى « جعل » فرض و بيان باشد ، نحو قولهم : جعلت لك كذا ، اى فرضت و بيّنت ، يعنى ما نكرديم و نفرموديم و بيان نكرديم اين قبله كه تو اكنون بر آنى ، يعنى كعبه . و ممكن است تفسير آيت گفتن بر وجهى كه در او حذفى نباشد و زيادتى ، و آن چنان بود كه در اخبار آوردهاند كه : رسول - صلَّى اللَّه عليه و إله - چون به مكّه بود ، روى به كعبه كردى ، و اخبار بر اين ( 2 ) متظاهر است .
بعضى علما گفتند : روى به كعبه كردى از آن جهت كه برابر بيت المقدّس بود تا رويش هم به كعبه بودى هم به بيت المقدّس ، و اين ممكن باشد به مكّه .
و بعضى دگر گفتند : خداى تعالى رسول را - عليه السّلام - مخيّر بكرده بود در باب قبله تا هر كجا خواستى روى فراز كردى ( 3 ) ، و بر او حجرى ( 4 ) نبود بقوله تعالى :
فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه اللَّه . . . ( 5 ) ، پس وقتى روى به كعبه كردى و وقتى به بيت المقدّس ، و اين در بدايت اسلام بود در مكّه .
و بعضى دگر گفتند : اين حجر و تعيين ( 6 ) به مدينه فرمود ، پس بر آن قول كه روى به كعبه كردى در آيت محتاج نباشد به حذفى و نه به تقدير زيادتى ، و ما نكرديم آن قبله كه تو بر آن بودى در مكّه يعنى كعبه ، اى ما بيّنّا و عيّنّا ، و اين قول قريب است به صواب تا آيت بر ظاهر خود بماند .
خلاف نيست كه چون رسول - عليه السّلام - به مدينه آمد ، روى به بيت المقدّس مىكرد به نماز . خلاف در مدّت است .
در اخبار چنين آمد كه : پيش از هجرت ، انصاريان دو سال در مدينه روى به بيت المقدّس مىكردند . چون رسول - عليه السّلام - به مدينه آمد شانزده ماه روى به
هامش
( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر پس .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بر آن .
( 3 ) . دب : فرا آن جا كردى .
( 4 ) . دب ، مر : حرجى .
( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 115 .
( 6 ) . آج ، لب ، فق : تعين .