و جهودان بر وجه تألَّم گفتند : كه ايشان اميد موافقت رسول مىداشتند در بعضى چيزها ، و گمان ايشان چنان بود كه روى به بيت المقدّس كردن از طريق مسامحت و مساهلت است ، مىگفتند : اميد است كه با دين ما آيد كه در قبله ما را مخالفت نمىكند .
« سيقول » ، « سين » استقبال راست ، يعنى خواهند گفتن اين سفيهان بى خردان سبكساران : * ( ما وَلَّاهُمْ ) * ، چه برگردانيد ايشان را ! « ما » استفهامى است ، اى ما صرفهم ، يقال ( 1 ) : ولَّيته عن كذا فتولَّى ، اى صرفته فانصرف .
حق تعالى گفت : جواب ده و بگو خداى راست مشرق و مغرب ، به وفق و حسب مصلحت بندگانش را بفرمايد كه : روى به جانبى دون جانبى كنى ، و راه نمايد آن را كه خواهد ره راست به الطاف و زيادات ( 2 ) الطاف . و گفتهاند : اين هدايت به معنى تثبيت است ، يعنى الطافى كند كه به آن الطاف ايشان ثبات كنند بر ره راست .
قوله : * ( وَكَذلِكَ ) * ، اهل علم خلاف كردند [ 159 - پ ] در آن كه اين « كاف » تشبيه به چه تعلَّق دارد . بيشتر مفسّران گفتند : تعلَّق به چيزى ( 3 ) دارد ( 4 ) كه * ( يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) * بر او دليل است ، و تقدير اين است كه : فكما هديناكم بمحمّد الى صراط مستقيم . * ( كَذلِكَ ) * ( 5 ) * ( جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً ) * ، ابو مسلم محمّد بن بحر گفت : وجه تشبيه آن است كه : فكما جعلنا قبلتكم وسطا و هى الكعبة لأنّها وسط الدّنيا ، كذلك جعلناكم امّة وسطا ، چنان كه قبله تان وسط كرديم ، و آن كعبه است كه ميانهء عالم است ، شما را نيز امّتى ميانه كرديم ، و اين وجهى لطيف است .
و بعضى دگر گفتند : « كاف » تشبيه است به حال ابراهيم - عليه السّلام - چه در آيات مقدّم ذكر او رفته است ، و اين عطف است على قوله : * ( وَلَقَدِ اصْطَفَيْناه فِي الدُّنْيا ) * ( 6 ) * ( . . . ) * ، * ( كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ ) * ، اين وجه متعسّف و بعيد است . و « جعل » روا بود كه به معنى تصيير بود ، و تأويل بر الطاف و توفيق توان كردن ، يعنى ما كرديم با شما
هامش
( 1 ) . مب ما .
( 2 ) . مر : زيادت .
( 3 ) . آج ، مر : جزا ، فق : خبرى .
( 4 ) . دب ، لب ، فق ، مر جزا .
( 5 ) . مر : و كذلك .
( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 130 .