* ( قُلْ أَ تُحَاجُّونَنا فِي اللَّه ) * ، همزه استفهام راست و معنى تقريع و انكار ، و محاجّت مجادلت و مخاصمت باشد ، مفاعله باشد از حجّت ، يقال : حاججته فحججته ( 1 ) ، اى غلبته بالحجّة .
خلاف كردند در آن كه اين محاجّت و مخاصمت با كه بود و در چه بود . اصم گفت : با مشركان بود كه ايشان به خداى و صفات خدا مقرّ نبودند ، و جز خداى را عبادت مىكردند . مىگويد : با ما در خداى مخاصمت مىكنى ، و ما و شما مقرّيم كه او آفريدگار و پروردگار ما و شماست ! بعضى دگر گفتند : خصومت با جهودان بود آن جا كه گفتند : ما به حق اوليتريم كه خداوند كتابيم ، و علم اوايل بنزديك ماست ، نَحْنُ أَبْناءُ اللَّه وَأَحِبَّاؤُه ( 2 ) . . . ، و اين قول ابو على است و ابو القاسم بلخى .
بعضى دگر گفتند : خصومت با جهودان و ترسايان است ، آنگه كه جهودان گفتند : عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه ( 3 ) . . . ، و ترسايان گفتند : الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّه ( 4 ) .
آنگه گفتند : ما اوليتريم به حق ، و بلا خلاف آيت ردّ است بر جملهء آنان كه خلاف حق گفتند و در حق خلاف كردند .
* ( وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ ) * ، و اين عبارت است و خبر از عدل خداى - عزّ و جلّ - [ 156 - پ ] و آن كه او جزاى عمل كسى به ديگرى ندهد - چنان كه گفته شد . * ( وَنَحْنُ لَه مُخْلِصُونَ ) * ، و ما عمل با اخلاص مىكنيم ، يعنى در عبادت با او شرك ( 5 ) نمىآريم .
حذيفهء يمان گفت : از رسول - عليه السّلام - پرسيدم كه : اخلاص چه باشد ؟
رسول - عليه السّلام - گفت : من از جبريل پرسيدم ، جبريل - عليه السّلام - گفت : من از خداى - عزّ و جلّ - پرسيدم ، مرا گفت :
الاخلاص سرّ من سرّى استودعته قلب من
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مر : بحجّته ، مر : به حج بحجحته .
( 2 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 18 .
( 4 - 3 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 30 .
( 5 ) . مر : شك .