و « امّة » ، امّ باشد يعنى مادر ، و امّت قامت باشد ، يقال : فلان حسن الامّة ، اى القامة ، في قول الشّاعر :
و انّ ( 1 ) معاوية الاكرمي
ن حسان الوجوه طوال الامم
اى القامات .
* ( قَدْ خَلَتْ ) * ، كه گذشتند ، يعنى ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و فرزندان ايشان . * ( لَها ما كَسَبَتْ ) * ، ايشان راست آنچه كردند .
حق تعالى در اين آيت بيان عدل خود كرد و آنچه ( 2 ) او ثواب عمل كسى به كسى دگر ندهد ، و به گناه كسى كسى ديگر را نگيرد . گفت : كار ايشان ايشان راست و كار شما شما را ، ايشان را از شما نپرسند و شما را از ايشان نپرسند ، پس هر كسى ( 3 ) را كردهء خود جزا دهند ، چنان كه گفت : كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ ( 4 ) و : كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ ( 5 ) ، وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ( 6 ) . . . ، و امثال اين آيات كه خداى تعالى در اين معنى فرمود و او بيان عدل خود كرد .
و در وجه اتّصال اين آيت به آيت مقدّم ، گفتند : چون حق تعالى از جهودان حكايت كرد كه ايشان بر ابراهيم - عليه السّلام - حوالت جهودى كردند ، و ترسايان حوالت ترسايى كردند ، حق تعالى [ 154 - ر ] در آيات مقدّم جواب ايشان باز داد و ردّ كرد بر ايشان بقوله : * ( أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ ) * .
آنگاه گفت : احسب كه چنين است شما را از آن چيست ، شما را از عمل او نپرسند و او را از عمل شما ، و اين وجهى نيكوست .
* ( وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا ) * ، و اين حكايت است از جهودان و ترسايان درهم پيخته چنان كه بيانش در آيات مقدّم برفت ، يعنى جهودان گفتند : جهود باشى ، و ترسايان گفتند : ترسا باشى .
آنگاه در آيت چنين نهاد كه : امّا اين و امّا آن ، يعنى اگر از اينان شنوى مدح
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : فانّ .
( 2 ) . مج ، وز : آن كه .
( 3 ) . مج ، وز : بل هر نفسى را ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : هر نفسى را .
( 4 ) . سورهء مدّثر ( 74 ) آيهء 38 .
( 5 ) . سورهء طور ( 52 ) آيهء 21 .
( 6 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 164 .