آنگه در ( 1 ) تفصيل ( 2 ) پدران ابراهيم را و اسماعيل و اسحاق را برداد ، و اسماعيل پدر نبود عم بود ، و عرب عم را پدر خواند از آن جا كه به حرمت ( 3 ) داشت به جاى پدر بود ، و از اين جا گفت رسول - عليه السّلام - روز بدر عبّاس را :
ردّوا علىّ ابي ،
پدر مرا با نزديك من آريد ، يعنى عمّش عبّاس را [ 153 - پ ] ، و نيز خاله ( 4 ) را مادر خوانند ، چنان كه در قصّه يوسف گفت : وَرَفَعَ أَبَوَيْه عَلَى الْعَرْشِ ( 5 ) . . . ، پدرش را خواست و خاله يش را ، چه به اجماع مفسّران يوسف را مادر نمانده بود در آن وقت ، اين آيت حجّت ما باشد در پدر ابراهيم كه خداى تعالى گفت : وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لأَبِيه آزَرَ . . . ( 6 ) ، و مراد عمّش است براى آن كه نشايد كه پدر پيغامبر ( 7 ) كافر بود و او كافر بچّه بود ، براى آن كه نفرت افگند در حقّ او غايت نفرت ، چنان كه به جاى خود بيايد - ان شاء اللَّه ( 8 ) . * ( إِلهاً واحِداً ) * ، نصب او بر حال باشد از « نعبد » . * ( وَنَحْنُ لَه مُسْلِمُونَ ) * ، اى مخلصون ، و در آيت دليل است بر استحباب و ترغيب در وصايت ( 9 ) .
و آنگه خداى - جلّ جلاله - بر اين پيغامبران ثنا كرد به كار بستن وصيّت و خلل ناكردن به او ، و از پس ايشان پيغامبران خواستند بودن و كتابها و شرعهاى ناسخ با همه روا نداشتند خلل كردن ( 10 ) وصيّت ، رسول ما - صلَّى اللَّه عليه و آله - كه خاتم و آخر پيغامبران بود ، و از پس او دگر پيغامبر نخواست بودن كى روا باشد كه خلل كند به وصيّت ؟
* ( تِلْكَ أُمَّةٌ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : جماعت و امّت بر وجوه مختلف آمد : به معنى امام و مقتدا باشد في قوله : إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً ( 11 ) . . . ، به معنى « دين » آمد في قوله : إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ ( 12 ) . . . ، اى على دين ، و به معنى « حين » آمد في قوله : وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ( 13 ) . . . ، و به معنى « جماعت » في قوله : وَجَدَ عَلَيْه أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ( 14 ) .
هامش
( 1 ) . آج ، لب ، فق ، مب : ندارد .
( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب : تفصيل دارد ، مر : تفضّل دادند .
( 3 ) . دب ، آج ، مب ، فق ، مب ، مر پدر .
( 4 ) . دب ، آج ، فق : خواله .
( 5 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 100 .
( 6 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 74 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : پيغامبران / پيغمبران .
( 8 ) . مب ، مر تعالى .
( 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : وصيّت .
( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر به .
( 11 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 120 .
( 12 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 23 .
( 13 ) . يوسف ( 12 ) آيهء 45 .
( 14 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 23 .