آن جماعتىاند كه گذشتند ، ايشان راست آنچه كردند و شما راست آنچه كردى ، و نپرسند شما را از آنچه ايشان كرده باشند .
اين يازده آيت است ( 1 ) ، قديم - جلّ جلاله - در اين آيت بيان كرد كه سبب آن كه ابراهيم ( 2 ) را برگزيد ( 3 ) در دنيا و در آخرت از جملهء صالحان كرد آن بود كه او را گفت :
اى ابراهيم ! اسلام آر و تن بده و گردن بنه .
عبد اللَّه عبّاس گفت : حق تعالى اين امر او را آنگاه كرد كه از غار بيرون آمد ، او در نگريد ( 4 ) ماه و آفتاب و ستاره ديد ، نظر كرد در او و علمش حاصل شد به حدوث او و احتياج آن به محدث ، گفت : * ( أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ) * ، چنان كه آن جا گفت :
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ( 5 ) .
بعضى دگر گفتند : اين امر او را پس از آن كرد كه او اسلام آورده بود ، و لكن او را گفت : استقامت كن ، و بر اين كه دارى بايست و از اين بر مگرد .
كلبى و ابن كيسان گفتند : مراد آن است كه دين خالص كن خداى را به توحيد . عطا گفت : معنى آن است كه خود را به خداى ( 6 ) تسليم كن ، و بعضى دگر گفتند : معنى آن است كه خداى را خاشع باش و منقاد ( 7 ) فرمان او را ، و اين اختيار ابو على است ، گفت ( 8 ) : گردن نهادم و منقاد شدم خداى جهانيان را .
آنگه قديم - جلّ جلاله - باز نمود كه : ابراهيم - عليه السّلام - تا زنده بود خلق را دعوت كرد ( 9 ) . چون وقت وفاتش بود اندرز كرد فرزندان را به آن ( 10 ) .
مفسّران خلاف كردند در آن كه كنايت با چه راجع است . عبد اللَّه عبّاس گفت :
مراد كلمهء اخلاص است لا إله الَّا اللَّه ، و اين ضمير قبل الذّكر باشد ، چنان كه
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : قوله * ( إِذْ قالَ لَه رَبُّه أَسْلِمْ ) * .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : او .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها و .
( 4 ) . دب ، فق ، آج ، لب ، مب ، مر : نگريست .
( 5 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 79 .
( 6 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر خالص كن آنگه .
( 7 ) . مر شو .
( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : اين اختيار كن ابو على گفت .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها : مىكرد .
( 10 ) . چاپ شعرانى ( 1 / 337 ) * ( وَوَصَّى بِها ) * .