فرو نهد خداى را - جلّ جلاله - * ( فَلَه أَجْرُه ) * ، يعنى هر كه مسلمان باشد نه جهود و ترسا به بهشت او رود ( 1 ) ، و اين قول عبد الله عبّاس است .
و ديگر مفسّران گفتند : بلى آن كس از جمله جهودان و ترسايان كه رجوع كند از آن ملَّت و طريقه ، و به دين مسلمانى در آيد ، * ( فَلَه أَجْرُه ) * .
و اصمّ گفت معنى آيت آن است كه : جهودان و ترسايان دينى دارند كه چون دعوى آن دين كنند دعوى ايشان را حجّت نباشد ، بلى آن كس كه مسلمان باشد دينى دارد كه چون دعوى آن كند او را بر دعوى خود حجّت و برهان باشد اين جا ، و آن جا ثواب بهشت ، و اين بعيد است چه در او تعسّفى هست .
اگر گويند : نه « بلى » در جواب سخنى گويند كه متضمّن نفى بود ، اين جا چه رفته است كه مقتضى آن است ؟ گوييم : نهاد كلام دليل ( 2 ) مىكند بر كلامى متضمّن ( 3 ) نفى را ، و تقدير آن است كه : چون جهودان و ترسايان گفتند : به بهشت نشود الَّا آن كس كه جهود ( 4 ) باشد يا ترسا ( 5 ) ، پندارى قايلى گفت : خود هيچ كس به بهشت نشود ، جواب دادند كه : * ( بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَه لِلَّه ) * .
[ و اگر گويند : « بلى » جواب آن است كه گفت : * ( لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى ) * ( 6 ) ، صواب باشد و به اين تعسّف حاجت نبود ] ( 7 ) .
اگر گويند : چرا تخصيص كرد « وجه » را ؟ گوييم : يك جواب از اين آن است كه روى [ 132 - ر ] شريفترين اعضاست ، براى آن كه حواس بر اوست و نظر با اوست ، و عرفان و تمييز ( 8 ) با او باشد چون روى كه شريفترين اعضاست مبذول و مسلَّم باشد ، دگر اعضا ممنوع نبود .
جوابى ديگر آن است كه : « وجه » كنايت است و عبارت از همه اندام ، چنان كه گفت : كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه ( 9 ) . . . ، المعنى الَّا هو . و قوله :
هامش
( 1 ) . مج : آورد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : دليلى .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها معنى .
( 4 ) . آج ، لب ، فق ، مر : جهودان .
( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مر : ترسايان .
( 6 ) . مب اين .
( 7 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : تميز .
( 9 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 88 .