بهرى دگر از مفسّران گفتند ، سبب نزول ( 1 ) آيت آن بود كه : چون خداى تعالى بعضى آيات و احكام را نسخ مىكرد ، جهودان طعن زدند و گفتند : محمّد را - عليه السّلام - راى متين نيست ، كه وقتى چيزى بياورد ( 2 ) آنگه پشيمان شود چيزى ديگر به خلاف آن بيارد . خداى تعالى رد كرد بر ايشان به اين آيت ، و اين آيت بفرستاد ( 3 ) تا باز نمايد ( 4 ) كه : اين كار تعلَّق به من دارد نه به راى محمّد - عليه السّلام - گفت : * ( ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ ) * .
« ما » در آيت جزاى است ، چنان كه گويى : ما تصنع ( 5 ) اصنع ، و عمل او جزم بود در شرط و جزا به شرط آن كه هر دو مضارع باشند . و « ننسخ » شرط است ، و « نأت » جزاى اوست ، و هر دو به « ما » مجزوم است ، و « ما » در اين باب اسم باشد ، و او اسمى بود مبهم ، معنى آن است كه : هر چه تو بخواهى كردن كائنا ما ( 6 ) كان ، من نيز بكنم في قولك : ما تصنع اصنع ، و مضمّن بود معنى او به « ان » و تقدير چنين باشد معنى را كه : هر فعل از افعال اگر تو بكنى ، من نيز بكنم . و معنى در آيت آن است كه : هر آن آيت كه منسوخ بكنيم يا تأخير كنيم ، آيتى دگر بياريم بهتر از آن يا مانند آن .
و معنى « نسخ » در كلام عرب تغيير و تبديل باشد ، و « مسخ » همچنين ، يقال :
مسخه اللَّه قردا و غيره . و نسخ نيز تحويل باشد ، يقال : نسخت الكتاب نسخا و نسخة ، و نسخت را براى آن گويند كه تحويل كرده باشند با جايى ديگر ، فعله باشد به معنى مفعول ، و منه قوله تعالى : إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ( 7 ) ، يعنى بفرماييم فريشتگان را تا نسخهء اعمال تو بكنند و بر جرايد نويسند تا تو فردا بر خوانى .
و عبد اللَّه عبّاس را يك قول در نسخ آيت اين است كه گفت : معنى آن كه هر چه ما نسخت آن مىكنيم از لوح محفوظ ، * ( أَوْ نُنْسِها ) * ، يا باز پس مىداريم كه نسخه نمىكنيم بدل آنچه انساء و تأخير مىكنيم و نمىآريم و انزال نمىكنيم ، آيتى يا
هامش
( 1 ) . مج ، وز ، دب ، مب آن ، ديگر نسخه بدلها : اين .
( 2 ) . مج ، وز : بيارد .
( 3 ) . مج ، وز ، لب ، فق ، مب ، مر : فرو فرستاد .
( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : تا به ايشان نمايد .
( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر : يصنع .
( 6 ) . مج ، وز ، دب ، لب ، مب ، فق : من .
( 7 ) . سورهء جاثيه ( 45 ) آيهء 29 .