وقت ، يكى باشد ، هر چه جامع بود اين چهار شرط را بدا بود ، مثال او چنان كه زيد را گويد : نماز پيشين كن چهار ركعت ، آنگه پيش از آن كه وقت در آيد گويد : مكن ، اين بدا باشد ، و اين بر خداى تعالى روا نيست براى آن كه اين ، آن كس كند كه عالم نباشد به عواقب امور ، و عالم بود به علم محدث . چون كارى بفرمايد كه گمان چنان برد كه آن مصلحت است ، آنگه پيدا شود او را به علمى كه پديد آيد او را كه آن مصلحت نبود پشيمانش شود نهى كند از آن .
و براى آن گفتيم در نسخ كه ازالت مثل حكم ثابت ( 1 ) باشد ، و نگفتيم كه ازالت حكم باشد ، تا فرق بود ميان نسخ و بدا ، و هر گه كه اين چهار شرط يكى نباشد ، بدا نبود ، بل كه نسخ باشد ، پس هر امرى بعد نهيى ( 2 ) يا نهيى ( 3 ) بعد امرى كه جامع باشد اين شرايط را آن بدا بود .
و امّا « تخصيص » ، اخراج چيزى باشد از حكم جمله به دليل ، و از ميان مسلمانان خلافى نيست در جواز نسخ ، و لكن ( 4 ) خلاف در اين باب با جهودان است .
و نسخ بر سه وجه بود : نسخ لفظ باشد و حكم معا ، و نسخ لفظ باشد بى حكم ، و نسخ حكم باشد بى لفظ .
امّا نسخ حكم ( 5 ) دون لفظ چون آيت تخفيف قتال است كه خداى تعالى در اوّل فرمود كه يك مسلمان با ده كافر قتال كند ، و اگر روى از او برگرداند فاسق و عاصى بود في قوله : يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ( 6 ) . . . ، آنگه اين حكم منسوخ كرد بقوله : الآنَ خَفَّفَ اللَّه عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ ( 7 ) . . . ، حق تعالى گفت : من اين حكم منسوخ بكردم ، يك مرد با دو مرد بايد كه ( 8 ) مقاومت كند ، پس حكم منسوخ بكرد و تلاوت بر جاى رها كرد [ 127 - پ ] .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد .
( 2 ) ، 3 . همهء نسخه بدلها : نهى .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : نسخ شرايع و انّما .
( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : نسخ الحكم .
( 6 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 65 .
( 7 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 66 .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : تا .