خشوع در تواضع صدا و چشم است و اصل مادّهء از نرمى و آسانى است .
راغب در مادّهء خضع ، خضوع و خشوع را در معنى يكى دانسته و ميان آن دو فرقى قائل نيست .
جوهرى نيز در صحاح چنين گفته است . در قاموس از جملهء معانى آن ، سكون و فروتنى شمرده شده است .
نا گفته نماند : آنچه مسلم است اين است كه خشوع بمعنى تذلَّل و تواضع است و آن با سكوت و آرامى و اطاعت و سر به زير انداختن قابل جمع و تطبيق است . و امّا راجع به تذلَّل قلبى يا جوارحى و بعبارت ديگر راجع بتذلَّل درونى و بيرونى ، بنا بر تصريح قرآن در هر دو به كار ميرود و رفته است .
مثل * ( أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ الله وَما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ . . . ) * حديد : 16 آيا براى مؤمنان وقت آن نرسيده كه دلهايشان به ياد خدا و آن حقى كه نازل شده خاشع و متواضع شود .
در اين كريمه چنان كه مىبينيم خشوع در تواضع قلبى به كار رفته است .
* ( وَخَشَعَتِ الأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً ) * طه : 108 صداها براى مذلَّت در پيشگاه خدا ، بيفتد و آرام مىشود و جز صداى حفيف نشنوى . * ( خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ) * قلم : 43 * ( وُجُوه يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ ) * غاشية : 2 و در اين سه آيه در تواضع و تذلَّل بيرونى استعمال شده است .
* ( وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ . . . ) * شورى : 45 * ( « مِنَ الذُّلِّ » ) * بيان * ( « خاشِعِينَ » ) * است يعنى اين خشوع و فروتنى در اثر ذلَّت و زبونى است معنى آيه چنين مىشود :
آنها را مىبينى به عذاب نزديكشان كنند در حالى كه از ذلَّت آراماند و از گوشهء چشم مينگرند .
نا گفته نماند : خشوع در قرآن
قاموس قرآن ( فارسي ) — صفحة 249
مساهمون: سيد علي اكبر قرشي
ص٢٤٩