تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 507

در حال واقعيابىها نخست به واقعيات جهان هستى متعلق مىشود ، سپس با يك آگاهى روحى وعقلانى رهسپار مبدء اعلاى جهان هستى مىگردد ، در صورتى كه ذكر خداوندى نخست راه انديشه را به بارگاه مبدء اعلاى هستى باز مىكند وسپس به طرف جهان هستى سرازير مىگردد . دليل نقلى الهى - اول - همان آيهء « الذين يذكرون الله » است كه در عنوان آيه متذكر شديم وديديم كه خداوند خردمندان را ذكر كنندگان خدا وانديشمندان در جهان هستى معرفى فرموده است ، بدون اين كه يكى را بر ديگرى از نظر معنا مقدم بدارد . دليل نقلى الهى دوم - روايات معتبرى است كه خود تفكر را عبادت معرفى مىكند ، مانند روايت على بن موسى الرضا عليه السلام كه فرمود : « ليس العباده كثره الصيام والصلاه ، انما العباده كثره التفكر فى امر الله . » ( 1 ) ( عبادت فراوانى روزه و نماز نيست ، بلكه عبادت تفكر فراوان در امر خداوندى است ) . مسلم است كه امر خداوندى شامل همهء جهان هستى با اجزاء وارتباطات گوناگونش مىباشد و مانند روايت ديگرى از امير المؤمنين عليه السلام كه به فرزندش امام حسن مجتبى فرمودند كه : « انما العباده كثره التفكر فى صنعة الله . » ( 2 ) ( جز اين نيست كه عبادت تفكر زياد در عالم آفرينش الهى است ) . آيات مربوط به مطلوبيت ولزوم ذكر خداوندى در قرآن مجيد خيلى فراوان است ، از اين جهت معلوم مىشود كه ذكر خداوندى اهميت فوق العاده‌اى دارد كه نبايد از آن غفلت كرد . و با نظر به انواع ذكر پنهانى وآشكار وقلبى و