شيخ كامل ، غزالى ، كه در زمان تأليف تهافت شيخ اشاعرهء زمان خود بود ، در اين كتاب اين أصل مسلم را مورد تمسخر قرار داده است . أو صريحا قايلان به نفى صفات زايده را جزء منكران صفات مىداند وغفلت دارد كه صفت زايد بر ذات - هر صفتي كه فرض شود - محدود خواهد بود ، وموجود متأخر از ذات غير متناهي متناهي ومحدود به حد عدمي است . وكلام آدم الأولياء وسر الأنبياء ، عليه السلام ، به همين تالي فاسد ناظر است كه ليس لصفته حد محدود ولا نعت موجود . . . وكمال الإخلاص له نفى الصّفات عنه غزالى در آن زمان ، وشايد تا دم مرگ نيز ، به أرادت به شيخ اشعرى مفتخر بوده است . عجب آن است كه ابن عربى نيز جهات مختلفه در حق را قبول كرده است .
اما تلميذ أو ، صدر الدين قونوى ، آن را رد فرمودهاند . شيخ در جلد أول از فتوحات گفته است :
مسألة : الواحد من جميع الوجوه لا يصدر منه إلا واحد . وهل ثم من هو على هذا الوصف ، أم لا ؟ في ذلك نظر للمنصف . ألا ترى الأشاعرة ما جعلوا الإيجاد للحق إلا من كونه قادرا ، والاختصاص من كونه مريدا ، والإحكام من كونه عالما ؟ وكون الشيء مريدا ما هو عين كونه قادرا . فليس قولهم بعد هذا : إنه واحد من كل وجه .
صحيحاً في التعلق العام . وكيف ، وهم مثبتو صفات زائدة على الذات ، قائمة به تعالى . وهكذا القائلون بالنسب والإضافات . « 125 »
هامش
« 125 » الفتوحات المكية ، چاپ أستاذ عثمان يحيى ، ج 1 ، ص 192 - 193 . عثمان يحيى خود شخصاً تمام كارهاى چاپ فتوحات را عهده دار شده ، وحقاً كه يد بيضا نموده است . متصدى چاپ أول فتوحات ، الأستاذ العارف المجاهد ، الرئيس الروحي للثورة الجزائرية ، عبد القادر جزايرى ، أعلى الله مقامه ، است كه خود از أرباب سلوك ومجاهدت بود وآثار با ارزش دارد . وى دقت كافى در چاپ كتاب وحيد در باب خود ، كه لم يسبقه سابق ولا يلحقه لاحق ، به خرج داد . مصحح جديد ، عثمان يحيى ، كه چندى نيز با مرحوم پرفسور كربن همكارى داشت ، قسمتى از فتوحات را در چند مجلد منتشر ساخت ؛ واين كتاب را با أسلوبي جديد ، مشتمل بر جزئيات ودقايق ، در دسترس علاقة مندان قرار داد . وى كارى عظيم ، كه كوشش وهمت جمعى از عشاق معرفت را مىطلبيد ، خود بتنهايى بر عهده گرفته وبه خوبى از عهده بيرون آمده است . وى با چاپ تدريجي وفروش مجلدات فتوحات به كار خود ادامه مىداد كه گويا ناشرى نفع طلب قبل از تمام شدن چاپ أول ، مجلدات چاپ شده را با چاپ افست ( بساز وبه فروش ! ) به صورتي زشت وبا حروفى رنگ پريده وزار ونزار به بازار عرضه داشته ، وناشيانه آن را با حروف بسيار باريك چاپ كرده چنان كه در كاغذ نامناسب خود جا نيفتاده ودر كهنگى همانند حروف مرسوم زمان گذشته است وچنان مىنمايد كه مدتها كار كرده ومستعمل گرديده است . اين قبيل سودجوييها در كار علم از مظاهر انحطاط فرهنگى وناشى از فقدان مؤلفان محقق است .