نظر به اينكه انظار سائلان وطالبان معرفت در عصر أئمة به عالم شهادت ومادة متوجه بود ، از آن بزرگواران سؤال مىشد كه خداوند قبل از خلقت چگونه عالم به اشيا بود . أئمة أهل بيت نيز مناسب با حال آنان سخن مىگفتند . سر وكار أئمة ، عليهم السلام ، پيوسته با دانايان وواقفان به مسائل علمي نبود . در نظر دارم كه فضيل از امام محمد باقر ، عليه السلام ، سؤال كرد كه آيا خداوند قبل از ايجاد خلايق به وحدانيت وتفرد خود آگاه بود ، يا علم به وحدانيت بعد از خلقت براي أو حاصل شد . چون وى ديده بود در اين مسئله أصحاب امام ( ع ) اختلاف دارند : بعضي قايل وبرخى منكرند . برخى از آنها معتقد بودند كه اگر خداوند عالم به وحدت خود بود قبل از ايجاد ممكنات وبه اينكه غير أو وجود ندارد ، لازم مىآيد كه ممكنات أزلي باشند چه آن كه علم به تفرد خود مستلزم علم به خود وعلم به ممكنات است . اين كسان از علم به نحو اطلاق صورت زايد بر ذات مىفهميدند . برخى از أصحاب نيز مىپنداشتند كه اگر خداوند قبل از ايجاد عالم به اشيا بود ، بايد ممكنات قبل از وجود موجود مىبودند . اينان مىپنداشتند كه علم به معدوم تعلق نمىگيرد . در علم سمعي وبصرى حق نيز از آن جهت كه به زعم ايشان سميع كسى است كه صوت را بشنود وبصير كسى است كه مبصر را ببيند مشكل داشتند . اينكه أمير مؤمنان ، عليه السلام ، فرمودهاند : بصير إذ لا منظور إليه من خلقه . جواب از شبههء غير واقفان به اين دو صفت الهى است كه از أسماء كليه وأمهات أسماء به شمار مىروند . ونيز فرمودهاند عالم حيث لا معلوم له أو سميع إذ لا مسموع له .
دامنهء اختلاف در ذات وصفات وأسماء إلهية وتشاجر بين أصحاب أئمة ، بعد از گذشت دو قرن نيز ، وسيع بوده است . خبر بهجت اثر وأمّا الحوادث الواقعة . . . ناظر است به أنواع اختلاف بين أصحاب وپيروان أهل بيت كه در بين آنان صاحبان قريحهء مستقيم ومتكلمان ورزيده سراغ نداريم جز قليل .
اينكه مصنف علامه ، رفع في الخلد مقامه ، در مقام بيان معاني حديث إن الله كان إذ لا كان . . . فرمودهاند :
وقوله : « فخلق الكان والمكان » إلى قوله : « منه الأنوار » إشارة إلى