ترتيب أمهات مراتب الوجود من النازل إلى الصاعد . « 123 »
برداشت دقيقى از معاني حديث شريف است . وكلام كمل از عترت مانند قرآن وكلام تدوينى داراى بطون متعددة است ومرتبه ومقام امام ، عليه السلام ، در مقام بيان وذكر حديث مذكور قريب به مقام تعين حق به اسم كلى جمعى « المتكلم » مىباشد . وآن چه در معارف افاضه فرمودهاند ، مأخوذ از حىّ لا يموت است نه مانند علم أرباب رسوم كه علمشان مأخوذ است از « ميّت بعد ميّت » .
مراد از فخلق الكان والمكان خلق كاينات ومكوّنات ، يعنى موجودات واقع در عالم خراب آباد مادة وصور نوعيه وحقايق متصرمهء متحركه ، است . والشاهد على ذلك قوله ، عليه السلام : خلق الكان والمكان . چه آن كه سؤال از مكان جهت تحقق حق شده است . ولى ترتيب ونظم خاص حديث با اين توجيه چندان ملايم نيست .
هر چند زياد مشاهده مىشود كه در أحاديث نظم وترتيب خاص مراعاة نگرديده ، در عين حال در همين أحاديث با جملات بسيار دقيق مطالب عاليه ذكر شده است . در اين حديث نيز نظم ونسق خاص مراعاة نگرديده است .
ديگر آن كه در خلق نور الأنوار نيز بايد به توجيه قائل شد . چه آن كه « نور الأنوار » خارج از عالم خلق وكون ونسب خلقية است ونيز با تنزل از اين أصل وقبول آن كه بر حقيقت محمديه ومشيت ساريهء مطلقه « نور الأنوار » اطلاق گرديده است . اما در جملهء خلق الأنوار مراد از « أنوار » عقول طوليه ونفوس اسپهبديه است كه كلا از مراتب نور وجلوات نور مطلقند .
ديگر آن كه اگر مراد از « نور الأنوار » حقيقت غيبيه باشد واز آن ، نور ذات وحقيقت نور كه لا يدرك ويدرك به ، والضياء يدرك ويدرك به مراد شده باشد ، مراعاة ترتيب نشده است . ولى با ملاحظهء اينكه در نسخ معتبر آمده :
خلق نور الأنوار الَّذى نوّرت منه الأنوار ، وأجرى فيه من نور الَّذى نوّرت منه الأنوار ، وهو النّور الَّذى خلق منه محمّد .
هامش
« 123 » - « مطلع » دوم