الأقدمين ؟
محققان از عرفا وكمل صوفيه وغواصان درياى معرفت از حكما متفق القولاند كه اولين صادر ونخستين جلوهء حق در مراتب كونيه ودرجات وجوديه واحد است وصدور كثير در مرتبهء واحدة موجب كثرت در مبدأ المبادى است با إذعان واتفاق بر اينكه صادر نخست مشتمل است بر جميع كمالات ما دون ، ومظهر است جميع أسماء وصفات حق را « 127 » ، وفيض وجود از أو به كاينات مىرسد ، كه فرمود :
نحن السّابقون الآخرون يا نحن الآخرون السّابقون . فهو الإنسان الحادث الأزلي ، والنشء الدائم الأبدي . ولسان مرتبهء اين حقيقت : كنت نبيّا وآدم بين الماء والطَّين .
مصنف محقق در مقام تحقيق حقيقت نبوت وولايت قبل از تعين خلقي وبعد از ظهور در مراتب غيب ، يعنى عالم جبروت وملكوت ، ثم الظهور في عالم الشهادة ، والرجوع إلى ما بدأ منه ، والولوج في المرتبة الواحدية ( قاب قوسين ) والأحدية ( أو أدنى ) ، در اين رسالهء مختصر ، كه در عين حال مشتمل بر أمهات مباحث ولايت ونبوت أعم از نبوت تعريفى وتشريعي است ، همراه با ذكر دلايل نقلي وعقلي تواما ، به تحرير عالىترين مباحث عرفانى وذوقي پرداختهاند .
محققان از حكما ، از اقدمين ، يعنى أوايل « 128 » ، ومتضلعان در حكمت ومعرفت در دوران اسلامى ومشايخ عرفا وصوفيه ( أرباب كشف وشهود ) اتفاق نظر
هامش
« 127 » جز برخى از أسماء كه حاكم بر مظهر موجود در عالم مادة مىباشند . لذا أفضل كاينات موجودى است كه مظهر جميع أسماء وصفات است ، واز اين رو أكمل كاينات حقيقة محمديه است كه جامع جميع حضرات از جمله حضرت « شهادت » است .
« 128 » حكمت الهى با آنكه در يونان ظاهر شد ومحققان از ساطين فن الهيات در آن سامان يد بيضا نمودند وسپس مقالات دانايان ومتألهان بونان به ضرورت زمان واحتياج در عالم اسلام به زبان رسمي اسلام ترجمه شد ونضج يافت , ولى متفكران بزرگ اسلامى آن مطالب را درك كردند وبا كمال مهارت به بسط آن پرداختند . وارثان اين علم خود از نوابغ بشرى بودند ، وبا نظري محققانه به تأليف آثار علمي ، أعم از الهيات وطبيعيات ورياضيات وديگر شعب علوم ، پرداختند . اولين شخصيتى كه در دوران أولية وابتداى رغبت هوشمندان به تحصيل حكمت ومعرفت به تدوين كامل علم حكمت پرداخت ، رئيس فلاسفه اسلام ، ابن سينا ، بود . أو چون در مولد وموطن خود احساس خطر نمود ، ديار مألوف را ترك گفت وبعد از تحمل مشقات در همدان سكونت اختيار كرد ، وبنا به شرحي كه ساگرد أو نوشته است ، بين مشاغل ديواني وتدريس وتصنيف جمع نمود وآثار بينظيرى به وجود آورد . شيخ در هوش وقوت ذكاء تالي ندارد ؛ نبوغ بيمانندى كه خداوند به أو عطا فرموده بود أو را از معلم بشرى بي نياز ساخته بود . شيخ در علم تفسير وفقه نيز سرآمد عصر خود بود . أرسطو ، معلم أول ، ساليان متمادى به تحصيل منطق وفلسفه وديگر علوم اصلى پرداخت ، اما آنچه كه أو پس از سألها تلمذ نزد أستاذ فرا گرفت ، ابن سينا به بركت استعداد بيمانند خويش با مطالعه نزد خود در مدتي اندك حاصل نمود .