سپس در آيه بعدى مىگويد :
« وَ اصْبِرْ . . . »
؛ صبر داشته باش و مقابله به مثل نكن .
« وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ »
؛ از عدم هدايت و از پافشارى ايشان بر ضلالت ، ناراحت و اندوهگين مباش .
« وَ لا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ »
؛ از اين كه شما را در شعب محاصره كردند و در آينده در فشار قرار خواهند داد ، ناراحت مباش .
« لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ »
؛ از اين كه نقشهء اخراج يا قتل تو را اجرا كنند ، غمى به دل راه مده . در آيهء بعدى كه پايان سوره است مىفرمايد :
« إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ »
؛ خداوند يار و ياور كسانى است كه تقوا پيشه كنند و نيكوكار باشند . براى همين :
« يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ »
؛ آنها نقشه مىكشند و خدا هم نقشه مىكشد و خداوند بهترين نقشه كشندگان است .
( 1 ) بنابراين آيه ، به مرحلهء پايانى محاصره در شعب ابى طالب اشاره دارد و سورهء نحل آخرين سورهاى بوده است كه قبل از پايان محاصرهء شعب نازل شده است .
اگر بگوييم كه محاصرهء شعب حدودا از زمان مهاجرت به حبشه كه اجازهء آن در آيهء دهم سورهء زمر داده شد ، آغاز گرديده است و اين سوره شصتمين سورهء نازل شده قرآن از جهت ترتيب نزول مىباشد ، و از طرفى ديگر ، سورهء نحل هفتادمين سورهء نازل شده مىباشد كه در اواخر محاصرهء شعب نازل شده است ؛ و با عنايت به اين كه بر طبق نظر مورخانى از قبيل طبرسى ، راوندى و ابن شهر آشوب مدت محاصره چهار سال بوده است « 1 » ، بنابراين مىتوان اين نكته جالب را نتيجهگيرى كرد كه شصت سورهء مكى در مدت پنج سال نازل شده است و چهار سالى كه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله در حصار شعب به سر مىبرده است ، تقريبا ده سوره بر وى نازل شده است . و به اين صورت حدود شانزده سورهء مكى باقى مىماند كه احتمالا در مدت يك سال و شش ماهى كه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله بعد از وفات ابو طالب و هجرت به طائف در مكه توقف داشته باشد ، بر وى نازل گرديده است و اين بر اساس قول ابن شهر آشوب در كيفيت نزول قبل از محاصرهء شعب مىباشد . « 2 »
( 2 )
وفات ابو طالب و خديجه
عياشى در تفسير خود از سعيد بن مسيّب از على بن حسين عليه السّلام نقل مىكند كه : خديجه يك سال قبل از هجرت وفات كرد و ابو طالب يك سال بعد از خديجه از دنيا رفت و هنگامى كه رسول الله صلّى اللّه عليه و آله آنها را از دست داد ، توقف در مكه براى او بسيار سخت شد و اندوه فراوانى او را در بر گرفت . او كه از كفار قريش
هامش
( 1 ) . قصص الانبياء ، ص 339 و الخرائج و الجرائح ، ص 142 ح 230 و مناقب آل ابى طالب ، ج 1 ، ص 65 و مروج الذهب ، ج 2 ، ص 294 .
( 2 ) . مناقب آل ابى طالب ، ج 1 ، ص 173 .