جبرئيل ، بازهم كارهاى خويش را ادامه مىدادند كه در اين فاصلهء زمانى سورهء حجر كه پنجاه و چهارمين سوره است تا سورهء نحل كه هفتادمين سوره قرآن است نازل شده ؟ يا اين كه منظور وى اين است كه آيهء نازل شده ، شأن قديمى و غير مستمر آنها را بازگو مىكند ؟ يا اين كه امرى حاضر و تكرارى را بيان مىكند ؟ ظاهرا منظور آيه همين احتمال اخير است .
( 1 ) آنچه كه به نظر مىرسد اين است كه مدت زمان بين نزول سورههاى حجر تا نحل ، همان مدت زمان محاصرهء رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و بنى هاشم در شعب ابى طالب در جحون بوده است و اين زمان فاصلهء بين مقتسمين اوّليه و بين تجديد عمل آنها به هنگام نزول سورهء نحل بوده است .
امّا اين قول مردود است ، چون برگزارى موسم حج در ماههاى حرام از قاعدهء محاصره استثنا بوده است و براى همين رسول الله صلّى اللّه عليه و آله در اين ايام از حصار خارج مىشده و به تبليغ مىپرداخته است و خبرهايى وارد شده است بر اين كه مشركان سعى مىكردند از فعاليت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله در اين ايام جلوگيرى نمايند و بنابراين فاصلهاى در اين ميان نبوده است .
( 2 ) محاصرهء رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و بنى هاشم به مدت سه سال در شعب ابى طالب از حوادث مهم تاريخ اسلام بوده است و ديگر حوادث مهم بعد از بعثت و قبل از هجرت عبارت بودهاند از : انذار در يوم الدار ، اسراء و معراج ، هجرت به حبشه ، هجرت به طائف و سپس هجرت به مدينه . در آيات قرآن كريم به صورت مجمل به انذار و اسراء و معراج در سورههاى اسراء و نجم اشاره شده است و همچنين به هجرت به مدينه هم اشارهاى شده است ؛ اما به حادثه محاصرهء در شعب و هجرت به حبشه و هجرت به طائف در قرآن اشارهاى نشده است .
( 3 ) براى روشن كردن اين كه ادعاى نزول قرآن به هنگام دعوت سرّى تا چه حدى صحت دارد ، سورهء نازلشدهء قرآن تا سورهء حجر را كه در آن آيهء :
« فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ »
آمده است بررسى كرديم و بعد از آن خواستيم كه حوادث را به ترتيب نقل كنيم ، اما از آنجا كه اختلاف در ترتيب و تاريخ اين حوادث را مشاهده كرديم ، به بررسى سورههاى مكى بر اساس ترتيب نزول پرداختيم .
( 4 ) در اينجا به بررسى آيهء چهل و يكم سورهء نحل مىپردازيم كه به بيان مسأله هجرت پرداخته است :
« وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ »
« 1 » ؛ به ستمديدگانى كه به خاطر خدا تن به هجرت دادند در اين دنيا جايگاه خوبى خواهيم داد ، و اگر بدانند پاداش آخرت از آن هم بزرگتر است .
اين اوّلين آيهاى است كه از هجرت صحبت مىكند و در زمرهء آيات سوره مكى نحل مىباشد كه
هامش
( 1 ) . نحل ( 16 ) ، 41 .