نيافتيم كه نزول آنها را در قبل از ماه رمضان يا قبل از سفر رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله براى تعرض به كاروان تجارتى قريش معين كرده باشد . همچنين مطلبى را نمىيابيم كه تصريح كرده باشد مبنى بر اين كه تشريع روزهء ماه رمضان به واسطهء اين آيات بوده است ، نه به واسطهء سنت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله و از اين رو است كه اين آيات را بعد از آيات مربوط به تغيير قبله مىيابيم .
( 1 ) نصوص روشنى را نقل كرديم كه تصريح داشت بر اين كه تغيير قبله بعد از بدر بوده است ؛ بنابراين اشكالى ندارد كه بگوييم روزهء ماه رمضان قبل از نزول اين آيات به وسيلهء سنّت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله تشريع شده بود . همچنين مىتوانيم بگوييم كه افطار روزه در سفر بعد از حدّ ترخّص به وسيلهء سنت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله تشريع شده بود و بعد از بازگشت رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله از بدر و تغيير قبله و نزول آياتى در مورد آن ، آيات مربوط به روزه هم نازل شد .
( 2 ) در مورد آيهء آخر از آيات پنجگانهاى كه در مورد روزه نازل شده است ؛ يعنى آيهء 187 در تفسير عياشى از امام صادق عليه السّلام آمده است كه فرمود : قبل از اين كه اين آيه نازل شود ، اگر يكى از مسلمانان قبل از افطار كردن مىخوابيد ، غذا خوردن بر او حرام مىشد . و خوّات بن جبير به همراه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله در خندق حضور داشت و روزهدار بود . هنگام غروب وى به منزل رفت و به خانوادهاش گفت : آيا غذايى داريد ؟ گفتند : نخواب تا غذايى تهيّه كنيم . او بر بالشى تكيه كرد و به خواب رفت .
خانوادهاش او را بيدار كردند سؤال كردند : به خواب رفتى ؟ گفت : بله . پس با همان شكم گرسنه خوابيد و فرداى آن روز به خندق رفت ، امّا به علت گرسنگى شديد بىحال شد و در همين حال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله از كنار او گذشت و بىحالى او را ديد و از علّت آن سؤال كرد . خوّات هم ماجرا را برايش تعريف كرد و پس از آن اين آيه نازل شد . « 1 »
( 3 ) همين مطلب را قمى در تفسير خود از پدرش ابراهيم بن هاشم به صورت بىسند از امام صادق عليه السّلام نقل مىكند كه فرمود : در شبهاى ماه رمضان نزديكى كردن و خوردن بعد از خوابيدن حرام بود . در اين ميان يكى از اصحاب رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله به نام خوّات بن جبير انصارى كه برادر عبد الله بن جبير بود ، پيرمرد ضعيفى بود كه روزه گرفته بود . به هنگام غروب ، خانوادهاش غذاى او را با تأخير آماده كردند و او قبل از خوردن غذا به خواب رفت و وقتى كه بيدار شد به خانوادهاش گفت : خداوند غذا خوردن را در اين شب بر من حرام كرده است .
( 4 ) فرداى آن شب با همان شكم گرسنه مشغول حفر خندق شد ؛ ولى از شدت ضعف بىهوش شد .
رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله كه او را در اين حال ديد ، دلش براى او سوخت . و از سوى ديگر گروهى از جوانان به طور مخفيانه در شبهاى رمضان با زنان خود نزديكى مىكردند و در نتيجه اين آيه نازل شد :
هامش
( 1 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 83 .