داشتند كه سعى بين صفا و مروه از بدعتهاى زمان جاهليت است و در پاسخ به اين عقيدهء آنها ، خداوند ، اين آيه را نازل كرد « 1 » و قبلا نقل شد كه بعضى از مسلمانان قبل از عمرهء قضا ، حج يا عمره به جاى مىآوردند كه از جملهء آنها سعد بن نعمان اكّال انصارى بود كه بعد از بدر به عمره رفت و ابو سفيان او را در عوض پسرش عمرو اسير كرد تا اين كه مسلمانان به دستور رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله عمرو را آزاد كردند و سعد هم آزاد شد و همچنين سعد بن معاذ قبل از بدر عمره به جاى آورده بود . « 2 »
بنابراين احتمال دارد كه مسلمانان در آن زمان اين عقيده را داشتهاند كه اين آيه بعد از بدر در سياق آيات سورهء بقره نازل شد تا اين توهم مسلمانان را دفع كند .
( 1 ) و همانطور كه آيهء سابق از جهت سياق با آيات ما قبل خود هماهنگ نيست « 3 » ، اين آيه هم با آيات ما بعد خودش هماهنگ نيست . اين آيه در مورد كسانى است كه آيات و بينات كتابهاى سابق را مخفى نگاه مىداشتند و اين كتاب سابق در مدينه همان تورات بوده است و خداوند مىفرمايد :
« إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الْهُدى مِنْ بَعْدِ ما بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ يَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ . إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ »
« 4 » ؛ كسانى كه دلايل و هدايتى را كه نازل كرديم و در كتاب بر مردم عرضه داشتيم كتمان كنند مورد لعن خدا و لعنت كنندگان واقع مىشوند . مگر آنها كه توبه كردند و به راه آمدند و حق را به زبان آوردند . توبهء آنها را مىپذيرم كه توبهپذير مهربان منم .
( 2 ) ابن اسحاق با سندى از ابن عباس نقل مىكند كه : معاذ بن جبل و سعد بن معاذ بن خارجة بن زيد از گروهى از أحبار يهود دربارهء آنچه در تورات آمده است ، سؤال كردند و آنها اين امر را مخفى نگاه داشتند و از پاسخ دادن ابا كردند و در نتيجه خداوند اين آيات را در مذمت ايشان نازل كرد . « 5 »
( 3 ) شيخ طوسى هم از ابن عباس نقل مىكند كه : آنها يهوديانى از قبيل كعب بن اشرف و كعب بن اسيد و ابن صوريا و زيد بن تابوه بودند كه اوصاف محمد و نبوّت او را كه در كتابهاى خويش مىديدند ، مخفى نگاه داشتند و يا عالمان نصارى بودهاند كه صفات محمد صلّى اللّه عليه و آله را به صورت آشكار در تورات و انجيل مىديدهاند « 6 » و آيات تا آيهء 169 در سياق واحدى ادامه مىيابد .
و آيهء 170 اين چنين است :
« وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 440 .
( 2 ) . مغازى واقدى ، ج 1 ، ص 35 .
( 3 ) . الميزان ، ج 1 ، ص 388 .
( 4 ) . بقره ( 2 ) ، 159 - 160 تا آيهء 169 و بيشتر .
( 5 ) . سيرهء ابن هشام ، ج 2 ، ص 200 .
( 6 ) . التبيان ، ج 2 ، ص 46 و مجمع البيان ، ج 1 ، ص 441 .