چيزى از ترس ، گرسنگى ، كاهش اموال و نفوس و محصولات آزمايش مىكنيم و شكيبايان را بشارت ده . آنان كه چون مصيبتى به ايشان رسد گويند ما از آن خداييم و به سوى او بازمىگرديم . درود و رحمت خدا بر گروهى باد كه ره يافتگاناند .
( 1 ) مرحوم طبرسى در مجمع البيان از ابن عباس نقل كرده است كه اين آيه در مورد كشتهشدگان بدر نازل شده است ؛ زيرا آنها مىگفتند كه فلانى مرد و براى همين خداوند متعال اين آيه را نازل كرد و در آن روز چهارده نفر از مسلمانان شهيد شده بودند كه شش نفر از مهاجرين و هشت نفر از انصار بودند . « 1 » بنابراين در اين آيه براى اوّلين بار اين انديشه مطرح شد ؛ انديشه زنده بودن شهدا و آن هم اوّلين شهدايى كه در اوّلين جنگ با مشركان مكه ، پايگاه شرك و بتپرستى ، شربت شهادت نوشيده بودند و شايد به همين خاطر شهيد ؛ يعنى حاضر ناميده شدند .
امّا آيه بعدى كه مىگويد :
« إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ »
« 2 » ؛ صفا و مروه از شعائر خدا است ؛ بنابراين هر كس حجّ خانه كعبه كند يا عمره به جاى آورد مانعى ندارد كه آن دو را طواف كند و هر كسى كردار نيكى انجام دهد ، مسلما خدا شكرپذيرى دانا است .
( 2 ) عياشى در تفسير خود از بعضى از اصحاب روايت كرده است كه گفت : از امام صادق عليه السّلام سؤال كردم : آيا خدا نمىگويد :
« فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما ؟ »
مانعى ندارد كه آن را طواف كند ؟
فرمود : رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله با آنها شرط كرد كه بتها را به هنگام عمرهء قضا از صفا و مروه بردارند . در هنگامى كه بتها را برداشته بودند ، يكى از اصحاب مشغول كارى شد از انجام سعى بين صفا و مروة بازماند تا اين كه بتها را به جاى خويش بازگرداندند . آنگاه نزد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله آمدند و گفتند : فلانى هنوز طواف نكرده است ؛ ولى بتها را باز گرداندهاند ؛ حال تكليف چيست ؟ و در جواب اين سؤال خدا اين آيه را نازل كرد . « 3 »
( 3 ) و قمى نيز معناى آن را روايت كرده و گفته است : از آنجا كه عمرهء قضا در سال هفتم هجرى بوده است « 4 » ؛ بنابراين آيه از جهت ترتيب نزول در غير جايگاه خويش در سوره قرار گرفته است .
( 4 ) لكن طبرسى در مجمع البيان خبر ديگرى از امام صادق عليه السّلام نقل مىكند كه فرمود : مسلمانان عقيده
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 433 .
( 2 ) . بقره ( 2 ) ، 158 .
( 3 ) . تفسير عياشى ، ج 1 ، ص 70 و طوسى هم آن را در مجمع البيان ، ج 1 ، ص 440 نقل كرده است و قبل از او شيخ طوسى در التبيان ، ج 2 ، ص 44 بدان اشاره كرده است .
( 4 ) . تفسير قمى ، ج 1 ، ص 64 .