نهگانه تحويل قبله كه از آيه صد و چهل و دو تا آيهء صد و پنجاه را شامل مىشوند ؛ بيست و پنج آيه در معانى ديگر وجود دارد ؛ بنابراين بعيد است كه اين آيه در صدد ردّ بر يهوديان باشد كه تحويل قبله به كعبه را انكار مىكردند ، چنان كه شيخ طوسى در التبيان از ابن عباس آن را نقل كرده است . « 1 »
( 1 ) بعيدتر از آن مطلبى است كه آن را از قتاده و ابن زيد نقل كرده و گفته است : مسلمانان مىتوانستند به هر سويى كه مىخواهند نماز بخوانند تا اين كه آيهء
« فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ »
« 2 » ؛ روى خود را به جانب مسجد الحرام بگردان ، نازل شد و آيهء قبلى را نسخ كرد و نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله بيت المقدس را به عنوان قبلهء خود برگزيده بود ، در حالى كه خداوند مىفرمايد :
« وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها »
« 3 » ؛ قبلهاى را كه به سويش بودى براى هميشه قرار نداده بوديم .
بلكه مىتوان گفت كه قول موجّهتر همان است كه شيخ طوسى نقل كرده است كه : اين آيه در مورد كسانى نازل شده است كه در تاريكى نماز خواندند و پس از صبح شدن فهميدند كه در غير جهت قبله نماز خواندهاند « 4 » و شيخ طبرسى هم اين قضيه را از جابر اين گونه نقل كرده است : من در سريهاى كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله ما را فرستاده بود ، حاضر بودم . در يكى از روزها هوا تاريك شد و ما جهت قبله را گم كرديم ؛ ولى چند نفر گفتند : ما قبله را پيدا كرديم و جهت آن به سوى شمال مىباشد و بدان سو نماز خوانديم امّا بعضى ديگر گفتند كه جهت قبله به سوى جنوب مىباشد .
( 2 ) هنگام صبح معلوم شد كه به سمت غير قبله نماز خواندهايم . پس از آن كه از سفر برگشتيم در مورد اين مسأله از رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله سؤال كرديم و آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله سكوت كرد تا اين كه خداوند اين آيه را نازل كرد . « 5 »
شايد اين حادثه در يكى از سريههاى اوليه - قبل از تحويل قبله از بيت المقدس - و در مشرق رخ داده كه كعبه در سمت جنوب آن قرار دارد ، چنان كه تفصيل آن خواهد آمد .
اگر اين آيه - آن چنان كه شيخ طوسى از ابن عباس نقل مىكند - در ردّ بر يهوديان باشد ، به خاطر انكار تحويل قبله به سوى كعبه نبوده است ، بلكه به خاطر انكار تحويل قبله از كعبه به سوى بيت المقدس در ابتداى بعثت بوده است و جواب « للّه المشرق و المغرب » به هنگام تحويل قبله به سوى
هامش
( 1 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 425 و مجمع البيان ، ج 1 ، ص 363 .
( 2 ) . بقره ( 2 ) ، ص 144 - 150 .
( 3 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 425 و مجمع البيان ، ج 1 ، ص 363 .
( 4 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 43 .
( 5 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 363 .