« وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ »
« 1 » ؛ سليمان به خاطر تبعيت از سحر كافر نشده است ؛
« وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا »
؛ بلكه شيطانها با تبعيت از سحر و عمل بدان كافر شدهاند « 2 » .
( 1 ) از جمله دلايل كه از قول خداوند متعال فهميده مىشود اين است كه :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ »
؛ اى كسانى كه ايمان آوردهايد ، به پيامبر نگوييد راعنا ، بلكه بگوييد انظرنا و از دستورهاى او اطاعت كنيد و بدانيد كه عذاب دردناكى براى كافران مهيّا شده است .
گويى كه در كلمهء « راعنا » مقدارى نقض و زشتى و فساد و چيزى شبيه فحش وجود دارد ؛ چنان كه شيخ طوسى در التبيان از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است كه : اين كلمه در زبان عبرانى فحش به حساب مىآيد و منظور يهوديان نيز همين معناى زشت بوده است و مغربى مىنويسد : « در اين مورد تحقيق كردم و به اين نتيجه رسيدم كه يهوديان مىگويند : راعنا - با تفخيم و اشمام نون - كه به معناى فاسد و بلا مىباشد و مسلمانان هم به رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله مىگفتند : يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله راعنا ؛ يعنى به ما توجه كن تا خواسته خود را به تو بفهمانيم و تو نيز مقصودت را به ما بفهمانى و هنگامى كه يهوديان به خاطر اين كار زشت خويش مورد ملامت و عتاب قرار گرفتند ، گفتند : ما آنچه را كه مسلمانان مىگويند ، مىگوييم ، براى همين خداوند مسلمانان را از اين كلمه نهى كرد و فرمود كه در عوض آن بگوييد :
انظرنا ؛ يعنى به سوى ما نگاه كن . »
( 2 ) از جمله اسباب نزول ديگرى كه از قول خداوند متعال فهميده مىشود اين است كه خداوند مىفرمايد :
« ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها ، أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ، أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ »
« 3 » ؛ هر آيهاى را كه منسوخ يا متروك مىكنيم ، بهتر از آن يا مانند آن را بياوريم ، مگر نمىدانى كه خداوند بر همه چيز قادر است مگر نمىدانى كه حكومت آسمانها و زمين از آن خدا است و جز خدا براى شما يار و ياورى نيست ؟
بر حسب سياق سابق آيات ، گويى از جمله چيزهايى كه مورد اعتراض يهوديان قرار مىگرفت ، نسخ بعضى از آيات به وسيلهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بود .
( 3 ) و در آيهء سابق آمده است :
« ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَ لَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ ، وَ اللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ »
؛ كافران اهل كتاب و مشركان دوست ندارند خير و بركتى از طرف پروردگار بر شما نازل شود ، در حالى كه خداوند هر كس را كه بخواهد مشمول رحمت خود مىگرداند ؛ فضل خدا بىكران است .
هامش
( 1 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 37 و مجمع البيان ، ج 1 ، ص 336 .
( 2 ) . سيرهء ابن هشام ، ج 2 ، ص 192 و شيخ طوسى و شيخ طبرسى آن را از قتاده و ابن جبير از ابن عباس نقل كردهاند .
( 3 ) . بقره ( 2 ) ، 106 - 107 .