( 1 ) و قمى اين خبر را به اختصار در تفسيرش اين چنين آورده است : اين آيه در مورد يهوديانى نازل شده است كه به رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله گفتند : بعضى از ملائكه دوست ما و برخى دشمن ما هستند .
رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله سؤال كرد : كدام يك دوست و كدام يك دشمن شما است ؟
گفتند : جبرئيل دشمن ما است ؛ زيرا عذاب را نازل مىكند و فرشتهاى كه وحى را بر تو نازل مىكند ، اگر ميكائيل بود به تو ايمان مىآوريم ؛ زيرا او دوست ما است و جبرئيل فرشتهء عذاب و ميكائيل فرشتهء رحمت است و پس از اين بود كه خدا آن آيه را نازل فرمود . « 1 »
در آيهء نود و نهم آمده است :
« وَ لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَ ما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ »
؛ مسلما آيات واضحى را بر تو نازل كرديم و جز افراد فاسق كسى آنها را انكار نمىكند .
( 2 ) شيخ طوسى در التبيان از ابن عباس نقل مىكند كه گفت : ابن صوريا قطرانى « 2 » به رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله گفت : اى محمد ، چيزى را نياوردهاى كه آن را بشناسيم و آيهء روشنى بر تو نازل نشده است كه از تو پيروى كنيم و پس از آن بود كه خدا اين آيه را نازل كرد . « 3 »
در آيهء صد آمده است :
« أَ وَ كُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ »
؛ آيا بعد از هر پيمان بستنى ، گروهى از آنها پيمانشكنى مىكنند ؟ آرى بيشتر آنها ايمان نمىآورند . ابن اسحاق مىنويسد : هنگامى كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله به پيامبرى مبعوث شد و بعد به مدينه هجرت كرد و عهد و ميثاقهايى كه خداوند از يهود گرفته را به يادشان آورد ، مالك بن ضيف گفت : به خدا قسم كه در مورد محمد هيچ عهد و ميثاقى از ما گرفته نشده است و پس از آن خداوند اين آيه را نازل كرد . « 4 »
( 3 ) از جملهء اسباب نزول اين آيات از سورهء بقره ، آنجا است كه خداوند متعال بدان اشاره نموده و
هامش
چنان كه در التبيان ، ج 1 ، ص 363 و از او در مجمع البيان ، ج 1 ، ص 325 از ابن عباس و در الاحتجاج ، ج 1 ، ص 46 - 48 از امام حسن عسكرى عليه السّلام به اين مطلب اشاره شده و در آن آمده است كه خداوند« قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ »را نازل كرد ، در حالى كه اين سوره مكى است و در همان اوايل بعثت نازل شده است و در آخر خبر آمده است كه : خداوند اين آيه را نازل كرد و اين در حالى است كه از ابن اسحاق نقل كرديم كه : براى من نقل شده است كه از ابتداى سورهء بقره تا صد آيهء آن در مورد منافقين نازل شده است و اين آيه قبل از آيهء صدم قرار دارد و معناى آن اين است كه تمام اين آيات بعد از حوادثى كه بدانها اشاره شد ، به صورت دفعى نازل شده ، نه اين كه يكى يكى نازل شده باشد .
و ابن اسحاق هم شأن نزولى نزديك به همين را نقل كرده است ( ج 2 ، ص 191 ) و لكن در حوادث سال چهارم خبر ديگرى از امام باقر عليه السّلام نقل خواهد شد كه در مورد ديدار ابن صوريا و رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله است و نزديك به همين مضمون مىباشد .
( 1 ) . تفسير قمى ، ج 1 ، ص 54 .
( 2 ) . در سيرهء ابن هشام ، ج 2 ، ص 196 آمده است : ابن صوريا الفطيرانى و طبرسى لقب او را حذف كرده است .
( 3 ) . التبيان ، ج 1 ، ص 365 و مجمع البيان ، ج 1 ، ص 327 با حذف لقب .
( 4 ) . سيرهء ابن هشام ، ج 2 ، ص 196 .