رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله خود در بناى آن همكارى كرده بود چون عبد الرحمن از مهمانان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله در آن پذيرايى مىكرد و براى همين « دار الضيفان - ميهمان خانه » ناميده مىشد و در زمان نميرى بصرى ( متوفاى 262 ه ) اين خانه در اختيار فرزندان عبد الرحمن بوده است .
( 1 ) از جملهء اين خانهها « دار القضاء » بوده و علّت تسميهء آن اين بوده است كه عبد الرحمن بن عوف در شبهاى شوراى عمر در آنجا تحصن كرده بود تا كار شورا فيصله يابد و فرزندان عبد الرحمن آن را به معاوية بن ابى سفيان فروختند . در اين خانه ديوانها و محل نگهدارى بيت المال قرار داشت و ابو العباس ، سفاح نخستين خليفهء عباسى آن را تخريب كرد و آن را به مسجد ملحق كرد و امروزه ( عهد نميرى بصرى ) هم اين چنين است .
از جملهء آنها خانهاى بود كه عبد الرحمن بن عوف آن را بعدها به عبد الله بن مكمّل بن عوف ( برادرزادهاش ) هديه كرد و آل مكمّل آن را به مهدى عبّاسى فروختند و اين خانه در اختيار بعضى از فرزندانش بود تا اين كه به مسجد ضميمه شد .
( 2 ) از جملهء اين خانهها ، خانهاى بود كه عبد الرحمن بن عوف ، مليكه دختر سنان المريه را در آن ساكن كرد . اين زن در زمان خلافت ابو بكر وارد مدينه شد و او گفت : چه كسى اين زن را منزل مىدهد و عبد الرحمن او را به آن منزل برد و لذا به « دار مليكه » مشهور شد . سپس سهيل بن عبد الرحمن بن عوف آن را به عبد الله بن جعفر فروخت و او آن را به معاوية بن ابى سفيان فروخت و هنگامى كه مهدى عباسى به حكومت رسيد ، آن را ضميمهء مسجد كرده به اين سه خانه « القرائن » مىگفتند و اينها به مرور زمان ضميمهء مسجد شدند . « 1 »
( 3 ) نميرى بصرى با سندى از يحيى بن جعدة نقل مىكند كه گفت : هنگامى كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله وارد مدينه شد ، خانههايى را براى مردم بنا كرد . « 2 » سپس نميرى بصرى مىنويسد : شخصى به من خبر داده است كه از جملهء اين خانهها ، خانهء نعيم بن عبد الله نحّام از بنى عدى بوده است كه در آن در زاويهء « دار القضاء » قرار داشته است و اين خانه به عنوان صدقه « 3 » در دست فرزندانش قرار داشته و در غرب مسجد و در جنب خانهء ابن مكمل قرار داشته است و راه بين آنها به اندازهء شش ذرع بوده است .
هامش
( 1 ) . همان ، ص 232 - 235 .
( 2 ) . همان ، ص 242 .
( 3 ) . تاريخ مدينه ، ج 1 ، ص 247 و اين در حالى است كه ابن حجر در الاصابة ، ج 3 ، ص 538 مىنويسد : عمر بن شبه در مورد اخبار مدينه از ابى عبيد الله مدنى نقل مىكند كه : مروان خانه را از النحام به سيصد درهم خريد و آن را به خانهء خودش ضميمه كرد و منظور از النحام در اينجا ابراهيم بن نعيم است و اين با آن چه ما پيش از اين از همين كتاب نقل كرديم هماهنگ نيست ؟ !