مرزهاى اردن به سمت حجاز واقع شده است ، گسترش يافته باشد . لكن اين با زمان نزول سورهء روم كه اندكى قبل از هجرت به مدينه نازل شده است ، مطابقت ندارد ، زيرا حملهء اول در سال 611 ميلادى ( ششم بعثت ) رخ داده است و به احتمال زياد اين واقعه حد اقل در سال هشتم بعثت كه مصادف با 617 ميلادى مىباشد ، رخ داده است و در اين سال حملهء فرمانده ايرانى شاهين به كاپادوكيه و كالسدونه اتفاق افتاده است كه در ادامهء آن به دروازههاى قسطنطنيه در ساحل درياى به سفر رسيدند . و احتمال دارد كه اين حمله مطابق با قول شيخ طوسى باشد كه گفته است : مقصود از « أدنى الارض » از جهت نزديكى به دشمن بوده است « 1 » و يا آنچه را كه طبرسى از مجاهد نقل كرده است مبنى بر اين كه « أدنى الارض » همان نزديكترين سرزمين رومىها به مملكت فارسها بوده است . « 2 »
( 1 ) اما آنچه را كه طبرسى گفته است مبنى بر اين كه بيت المقدس در نظر روميان به منزلهء كعبه نزد مسلمانان بوده است كه فارسها آن را به تصرف درآورده بودند . روايت شده است كه آنها بيت المقدس را دوباره پس گرفتند و پادشاه روم به شكرانهء اين نعمت با پاى پياده به اين شهر آمد و تمام مسير عبور وى را تزيين كردند . « 3 »
( 2 ) قبلا نقل شد كه قرآن از مسجد شهر قدس كه در كنار « بيت المقدس » قرار دارد به مسجد الاقصى تعبير مىكند و براى ما دشوار است كه قبول كنيم مسجد ، أقصى است و محل جنگ و واقعه ، أدنى است كه در « أدنى الارض » بدان اشاره شده است و قابل قبول نيست كه اين سرزمين أدنى ( نزديك ) و مسجد أقصى ( دور ) باشد . از سوى ديگر در تاريخ نقل شده رومىها بيت المقدس را در زمان پادشاهى خسرو پرويز و هرقل كه معاصر رسول الله صلّى اللّه عليه و آله بودهاند ، پس گرفتهاند .
( 3 ) از جمله روايتهايى كه تأكيد مىكند بر اين كه پيروزى رومىها بر فارس مدتها پس از جنگ بدر بوده ، روايتى است كه طبرسى در مجمع البيان نقل مىكند مبنى بر اين كه وقتى ابو بكر مىخواست به مدينه هجرت كند ، ابىّ بن خلف مانع از مهاجرت وى شد تا اين كه پسرش عبد الله بن ابى بكر را به عنوان كفيل پدرش گرو گرفت . سپس ابىّ در جنگ احد به دست رسول الله صلّى اللّه عليه و آله زخمى شد و با همان جراحت به مكه بازگشت و به هلاكت رسيد و آنگاه از شعبى روايت مىكند كه : آن مدت معين شده ( نه سال ) بين ابو بكر و ابىّ بن خلف تمام نشده بود كه رومىها غلبه پيدا كردند و به دنبال آن ابو بكر مبلغ شرط را از ورثهء ابىّ گرفت و نزد رسول الله صلّى اللّه عليه و آله آورد و آنگاه همهء آن را صدقه داد . « 4 »
هامش
( 1 ) . التبيان ، ج 8 ، ص 229 .
( 2 ) . مجمع البيان ، ج 8 ، ص 460 و منظور از جزيره شهر موصل است .
( 3 ) . مجمع البيان ، ج 8 ، ص 460 - 461 .
( 4 ) . مجمع البيان ، ج 8 ، ص 461 - 462 و الكشاف ، ج 3 ، ص 214 .