گذشته و به رود فضل كه در كنار دروازهء شماسيه مىريزد ، ريخته مىشود .
از رود خالص ، كه گفتيم پايين راشديّه مىريزد ، نهرى جدا مىگردد كه به آن رود فضل گفته مىشود كه به سوى دروازهء شمّاسيه جريان مىيابد و از آن عبور مىكند و كشتزارها و دهات اطراف دروازه را آبيارى مىكند و در كنار دروازهء شمّاسيه به دجله مىريزد .
از رود شمّاسيه كه همان رود فضل است نهرى جدا مىگردد كه به آن نهر مهدى گفته مىشود ، سرچشمهء اين نهر اندكى بالاتر از دروازهء شمّاسيه قرار دارد ؛ سپس جريان مىيابد و از دروازهء شمّاسيه داخل مدينة السلام [ ( بغداد ) ] مىشود و به سوى سويقهء جعفر جريان مىيابد و از خيابان معروف به خيابان نهر مهدى عبور كرده ؛ سپس به سوى پل بردان جريان مىيابد و به دار الروميين داخل مىشود ؛ سپس به سوى سويقة نصر بن مالك خارج شده ؛ بعد از آن داخل رصافه و مسجد جامع آن و بعد داخل بوستان حفص شده ؛ سپس به كاخ رصافه داخل شده و در آبگير آن مىريزد .
از اين رود [ ( نهر مهدى ) ] نهرى جدا مىگردد كه سرچشمهاش در سويقهء نصر كنار دروازهء آهنين قرار دارد ؛ سپس از ميان خيابان دروازهء خراسان عبور كرده و جريان مىيابد تا اينكه در كنار دروازهء خراسان به رود سورا داخل مىشود . اين بود رودهاى سمت شرقى دجله ؛ باقى مىماند رودهاى سمت غربى دجله و من آنها را بيان خواهم كرد . ان شاء الله تعالى .
شناسايى رودهاى مدينة السّلام [ ( بغداد ) ] كه در سمت غربى دجله واقعاند
از آن جمله است رودى كه به آن صراة گفته مىشود ؛ سرچشمهء آن از رود عيسى است كه اندكى بالاتر از ده محوّل بزرگ جريان دارد . اين رود جريان مىيابد و كشتزارها و باغهاى بادوريا را آبيارى مىكند ، و از آن نهرهاى بسيارى منشعب مىگردند كه داخل شهر بغداد مىشوند . اين رود از پل عباس گذشته ؛ سپس از پل صينيات [ ( چينيان ) ] عبور كرده ؛ بعد ، از زير پل آسياب بطريق گذشته ، و اين همان پل زبد است ؛ سپس از زير پل قديم عبور كرده ؛ بعد ، از زير پل جديد گذشته و اندكى پايينتر از [ قصر ] خلد به دجله مىريزد .
از رود صراة نهر ديگرى جدا مىگردد كه به آن نهر خندق طاهر گفته مىشود ؛ سرچشمهء اين نهر يك فرسخ پايينتر از دهانهء رود صراة است . اين رود كشتزارهاى اطراف خود را آبيارى