[ 2234 ] ( 1656 ) از يك گوشهء اين چشمه سه رود خارج مىشود : رود ميانين از آن سه رود ، از پاى شهرى كه در آن جزيره است مىگذرد ؛ سپس به سوى آن دريايى كه در طول 159 درجه و 40 دقيقه و عرض 4 درجه و 30 دقيقه است جريان مىيابد ؛ [ 2235 ] ( 1657 ) رود نخستين [ از آن سه رود ] در طول 154 درجه و 40 دقيقه و عرض 5 درجه و 20 دقيقه به دريا مىريزد .
[ 2236 ] ( 1658 ) رود سوم در طول 159 درجه و 50 دقيقه و عرض 7 درجه و 45 دقيقه به دريا مىريزد .
[ 2237 ] ( 1659 ) چشمهاى است در جزيرهء فضّه كه در درياى تاريكى [ ( بحر المظلم ) ] واقع شده ، آغاز اين چشمه در طول 172 درجه و 30 دقيقه و عرض 5 درجه و 20 دقيقه پشت خط استواء واقع است ؛ [ 2238 ] ( 1660 ) از اين چشمه دو رود از يك جايگاه [ واحد ] خارج مىشود كه هر دوى آنها به دريا مىريزد : نخستين رود [ از آن دو رود ] در طول 169 درجه و 40 دقيقه و عرض 8 درجه و 20 دقيقه به دريا مىريزد .
[ 2239 ] ( 1661 ) دومين رود در طول 178 درجه و 5 دقيقه « 1 » و عرض 6 درجه و 40 دقيقه به دريا مىريزد .
در اين هنگام تمام آنچه را كه دربارهء چشمهها و رودهاى اقليمهاى هفتگانه و آنچه را كه ما قبل و ما بعد آنها وجود داشت براى تو بيان كرديم . در اين صورت ، تو نقشهء تمام آنچه را كه به طول و عرض آمده تكميل كردهاى . در اين هنگام چشمهها و رودها را از چشمهء آنها و جارى شدنشان را تا محل ريختن آنها [ به دريا ] و جدا شدن بعضى از بعضى ديگر و محل ريزش بعضى را به بعض ديگر كامل نمودهاى و كارها را تمام كردهاى . بعد از آن دليل و برهان مىآورى و شروع به كشيدن نقشهاى از شهرهاى بزرگ و مشهور و چگونگى شكل هر يك از آن شهرها و خبرهاى مربوط به آنها ، صفت و مدحشان و آب آشاميدنى و انحراف قبلهء آنها مىكنى تا آنكه به تمام شهرهاى [ كرهء ] زمين برسى ؛ و از خداوند بزرگ يارى مىجوئيم ؛ و هرگاه اراده كردى نقشهء هر شهر و خبرهاى مربوط به آن را بنويسى ، آنچه را كه كنار [ آن شهر ] و اطرافش وجود دارد بنويس ، زيرا آنها بهترين و ظريفترين چيزها [ در وصف يك شهر ] مىباشد .
هامش
( 1 ) خوارزمى مىگويد : در طول 178 درجه و صفر دقيقه به دريا مىريزد . ( همان ، ص 158 ) .