زمانى اعراب را به آوردن همانندى براى قرآن و به ميدان اين مبارزه فرا خواند كه دعوت او قدرت يافته ، خود بر اوضاع مسلّط شده و اصحابش فزونى يافته بودند ؛ در همين زمان آن حضرت به جنگ با آنان نيز پرداخت و در نتيجهء ترسى كه به سبب جنگ در دلهاى آنان به وجود آمده بود ، آنها را از آوردن همانندى براى قرآن بازداشت » . « 4 »
قاضى عبد الجبّار به ردّ اين سخن برخى از متكلّمان پرداخته است . ما در اينجا نيازى به نقل پاسخ او نمىبينيم و ذكر اين حقيقت ما را از آن بىنياز كرده كه آيات تحدّى و مبارزه جويى قرآن - به استثناى آيهء بقره - در دوران قبل از هجرت نازل شده است ، هجرتى كه در طىّ آن ، پس از آن كه تحرّك مشركان مكّه عليه مسلمانان و تحت فشار قرار دادن مسلمين و آزار و اذيّت آنان از سوى مشركين به اوج خود رسيده بود و از سوى ديگر مسلمانان اجازهء جنگ نداشتند ، رسول خدا - صلّى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم به همراه اصحاب خود مكّه را به سوى مدينه ترك گفت .
آيهء سورهء بقره آخرين آيهء مربوط به تحدّى و يا مبارزه جويى قرآن است كه در آغاز دوران مدينه نازل شده است ، يعنى قبل از آن كه رويارويى مسلّحانه ميان اسلام و دشمنان آن ، اعمّ از بت پرستان ، منافقان و يهوديان آغاز شود .
بنابر اين ، مخاطبان آن تحدّى و مبارزه جويى چه كسانى هستند ؟
اكنون زمان وفا كردن به وعدهاى رسيده كه در بحث از معجزه وعده داديم و گفتيم در آينده اين مطلب را روشن خواهيم ساخت كه چگونه اعراب عصر بعثت از سويى اعجاز بودن قرآن را درك مىكردند و از سويى ديگر در مقابل نمايش اعجاز و در مقابل اين دعوت قرآن سر تسليم فرود نمىآوردند كه به صراحت از كسانى كه مدّعى بودند قرآن گفتار انسانى همانند آنهاست مىخواست براى اثبات ادّعاى خود ، چنانچه مىتوانند ، همانندى براى قرآن بياورند .
پيش از اين گذشت كه درك اعجاز بودن قرآن براى همهء اعراب عصر بعثت ميسّر بود و تنها - چنانچه باقلانى توهّم كرده - سخنوران و اهل بلاغت نبودند كه به درك آن نايل مىآمدند .
امّا در مورد مبارزهجويى بر سر اثبات اعجاز ، آنچه صريح آيات قرآن مىباشد اين است كه همهء انسانها و پريان به اين هماوردى خوانده شدهاند كه چنانچه مىتوانند براى قرآن
هامش
( 4 ) المغنى ، ج 16 ، ص 231 .