ناتوانيم آنان چنين تواناييى داشته باشند ، آن سان كه برخى اوقات آنان بر انجام امورى « لطيف » و اسبابى پيچيده و « دقيق » قدرت دارند كه ما - به علّت لطيف بودن اين امور - قدرتى بر انجام آنها و راهى براى رسيدن به آنها نداريم ؛ و چون چنين احتمالى وجود دارد راهى براى آگاهى يافتن از آنچه شما مدّعى آن هستيد نيست .
در پاسخ خواهيم گفت : [ اولا ] اين امكان وجود دارد از طريق خبر دادن خداوند از اين امر آگاهى يابيم ، و [ ثانيا ] مىتوان گفت : كلام قرآن از عادت آن گفتار جنّيان كه عرب بدان اعتقاد داشت ، از شعرى كه از پريان روايت مىكرد و از كلامى كه از ايشان نقل مىنمود بيرون بود . ما در گفتار و اشعارى كه از جنّيان نقل كردهاند . تأمّل كرديم و ديديم كه از حدّ فصاحت معمول در ميان انسانها بالاتر نيست ، و بلكه از آن پايينتر نيز هست . اين ممتنع نيست كه در دوران پيامبران - صلوات الله عليهم - مردم سخنان جن را مىشنيده و با آنان گفتگو داشتهاند ، و آن دوران دورانى است كه در آن وقوع پديدههاى خارق العاده ممتنع نبوده است .
علاوه بر اين ، طايفهء شاعران هنوز نيز عقيده دارند كه با غولها گفتگو مىكنند و داراى اشعارى از زبان آنها هستند كه در ديوانهايشان ثبت و تدوين شده است . . . . « 7 »
باقلانى در ادامه گزيدههايى از گفتار غولان و يا اوصاف آنها در اشعار تأبّط شرّا ، شمير بن حارث ضبى ، عبيد بن ايّوب و ذو الرّمه آورده است .
در اين ميان قاضى عبد الجبّار سخن كسانى را رد كرده است كه مىگويند اين كه قرآن انسانها و پريان را به هماوردى خويش خوانده اقتضا مىكند تنها در صورتى به اعجاز بودن قرآن علم يابيم كه بدانيم پريان نيز از آوردن همانندى براى قرآن ناتوان ماندهاند . وى در ابطال اين نظريّه مىگويد :
پيش از اين روشن ساختيم كه در خلاف عادت بودن قرآن ، مقصود از عادت عادتى است كه براى ما شناخته شده باشد ، نه عادتى كه ما از آن آگاهى نداشته باشيم . بنابر اين ، در شرايطى كه پريان به مشاهده در نيايند و از احوال آنان به طريقى غير از مشاهده نيز اطّلاع حاصل نشود ، و به همين دليل از نظر عقلى راهى براى شناخت آنها نداريم ، در شناخت معجزه بودن قرآن همين مقدار بسنده خواهد كرد كه بدانيم [ شيوهء گفتارى ] اين كتاب از عادت كسانى كه عادتشان براى ما شناخته شده مىباشد بيرون است . سپس زمانى كه بدين طريق به صحّت نبوّت پيامبر - صلّى اللّه عليه [ و آله ] - پى ببريم ، و آن حضرت ما را از پريان و احوال آنان
هامش
( 7 ) اعجاز القرآن ، ص 57 ، 58 .