اين حقيقت ديگر در آميزد كه همهء اعراب اعجاز بودن قرآن را درك مىكردهاند .
ما در كنار باقلانى از كسانى اظهار شگفتى مىكنيم كه « گفتهاند همه بر آوردن همانندى براى قرآن قادرند ، و آنچه آنان را از اين امر بازداشته فقدان آگاهى از صورت ترتيب دادن [ گفتارها ] ، بوده است ، به گونهاى كه اگر آن صورت را مىدانستند بدين هدف مىرسيدند .
شگفتتر از اين عقيدهء گروهى ديگر از آنان است كه مىگويند در اين باب ميان كلام بشر و كلام خداوند - تعالى - تفاوتى وجود ندارد ، و هم خدا و هم انسانها ، به يك نحو ، مىتوانند در اين زمينه اعجاز كنند » . « 5 »
قرآن در كنار انسانها پريان را نيز به ميدان مبارزه فرا مىخواند .
برداشت ما از تحدّى و به مبارزه خواندن پريان همين حقيقت ثابت شده به تواتر در روايات تاريخى است كه شعر چنان اعراب را به شگفت وا مىداشت كه گمان مىكردند هر شاعر بزرگى يك « پرى » دارد و او از وى پشتيبانى مىكند و قصايد زيبا را به او الهام مىنمايد . « 6 » [ و قرآن به همين معنا آن پريان موهوم شاعران عرب را نيز در كنار شاعران و سخنوران به ميدان خوانده است ] ، آنجا كه در سورهء اسراء مىگويد : « بگو اگر همه جن و انس گرد هم آيند تا همانندى براى اين قرآن بياورند نتوانند ، هر چند كه همه پشتيبان يكديگر باشند » امّا باقلانى از نمايش اعجاز قرآن در برابر پريان و به مبارزه خواندن آنان برداشت ديگرى دارد . او مىگويد :
ساختار و نظم قرآن از چنان مرتبهاى در بلاغت برخوردار است كه هم از عادت پريان در گفتار خود و هم از عادت انسان در كلام خويش بيرون مىباشد و به همين دليل نيز پريان از آوردن همانندى براى قرآن ناتوانند ، چنان كه ما ناتوانيم ؛ و به اين رتبه نمىرسند ، چنان كه ما نمىرسيم ، خداوند فرموده است :
« بگو اگر همهء جنّ و انس گرد هم آيند تا همانندى براى اين قرآن بياورند نتوانند همانندى برايش بياورند هر چند كه همه پشتيبان يكديگر باشند » .
اگر گفته شود : اين تنها يك ادّعاست كه از سوى شما مطرح مىشود و ما راهى براى رسيدن به ناتوانى پريان از آوردن همانندى براى قرآن ، و آگاهى يافتن از اين ناتوانى نداريم و ممكن است در عين حال كه ما از آوردن همانندى براى قرآن
هامش
( 5 ) باقلانى ، اعجاز القرآن ، ص 44 .
( 6 ) ابن بسطام ، الذخيره ، چاپ دانشگاه قاهره ، جلد اول ، رسالة التوابع و الزوابع از ابن شهيد .