زمان آن حاصل نمىگردد ؛ چه اين كه انسان از گرسنگى يك روز و يا قسمتى از روز لاغر و نحيف نمىشود .
چنين برداشتى از كلمه « مخمصة » ما را بدين رهنمون مىشود كه در صورت اضطرار مؤمن به سبب گرسنگى و ناچار شدن وى به خوردن آنچه بر او حرام است ، تنها در شرايطى مىتوان انتظار مغفرت و رحمت خداوند داشت كه گرسنگى به حدى برسد كه بدن را نحيف و لاغر مىكند چنان كه در پذيرش رنجهاى جهاد و آنجا كه در راه خدا تشنگى و گرسنگى و خستگى به مؤمن مىرسد ، در مقابل آن عملى صالح براى او نوشته مىشود .
نكتهء ديگر آن كه كلمهء « مجاعة » بدان نزديكتر است كه بر گرسنگيى عمومى دلالت كند ، چنان كه قحطيى عمومى همه را در بر گرفته باشد ، در صورتى كه آنچه در دو آيهء سورههاى مائده و بقره - آنجا كه « مخمصة » آمده - گرسنگى و قحطى عمومى نيست ، بنابراين به صورت ضمنى مىفهميم كه در فرض مورد بحث آيه ، گاه ممكن است براى كسانى كه از خوردن ميته ( مردار ) و خون و گوشت خوك و ساير چيزهايى كه در آيه ذكر شده و بر مؤمنان حرام است بيمى ندارند و احساس گناه نمىكنند طعامى از اين نوع وجود داشته باشد ، نه آن كه سخن آيه مربوط به فرض قحطى عمومى كه در آن هيچ طعامى يافت نمىشود ، باشد .
در آزار و گرسنگيى نيز كه مؤمنان در راه خدا تحمّل مىكنند همين مسأله وجود دارد و آنچه آنان در راه خدا متحمّل مىشوند از نوع قحطى و گرسنگيى نيست كه هم بدانان مىرسد و هم به ديگر مردمانى كه در ميان آنها هم گروهى مجاهد و هم گروهى گريزان از جهاد ، وجود دارند .
189 - يقترف :
ابن ازرق از اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد :
« وَ لِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ »
.
ابن عباس گفت : « ليكسبوا ما هم مكتسبون » ( تا آنچه كه مىتوانند كسب كنند ) . چون نافع از او پرسيد : آيا عرب با اين مفهوم آشناست ، گفت : آرى ، آيا نشنيدهاى اين بيت لبيد را :
و إنى لآتى « 211 » ما أتيت و إننى * لما اقترفت نفسى علىّ لراهب
يعنى : من آنچه را كردهام و از آنچه خود به زيان خويش كسب كرده و انجام دادهام
هامش
( 211 ) در نسخه چاپى الاتقان چنين آمده ، اما در معجم غريب القرآن به نقل از همين كتاب آمده است :
« و انى لات ما اتيت » .