177 - جمّا :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « حبّا جمّا » .
ابن عباس گفت : « كثيرا » ( فراوان ) ؛ و آنگاه به بيتى از اميّة ( بن ابى صلت ) استشهاد كرد :
إن تغفر اللّهم تغفر جمّا * و أىّ عبد لك ما ألمّا
يعنى : پروردگارا اگر مىآمرزى همه را بيامرز كه كدامين بندهء تو انديشه گناه نكرده ، است .
[ اين كلمه در آيهء فجر / 20 آمده است :
« كَلَّا بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ * وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ * وَ تَأْكُلُونَ التُّراثَ أَكْلًا لَمًّا * وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا »
. يعنى : نه ، چنين نيست ، بلكه يتيم را گرامى نمىداريد * و به اطعام مسكين تشويق نمىكنيد * و ميراث را در هم آميخته مىخوريد * و مال را بسيار دوست مىداريد .
[ اين كلمه ، به صيغه و مادّه تنها يك بار آمده است .
تفسير اين كلمه به كثير تفسيرى نزديك و متبادر به ذهن است ، و راغب نيز اين كلمه را چنين تفسير كرده و آن را به استعمال اصلى خود در « جمّة الماء » ، كه عبارت است از معظم و عمدهء آب كه گرد آمده و از حركت باز ايستاده ، پيوند داده است .
نزديك به همين تفسير گفتهء ابن اثير است كه در مورد « الجمّ الغفير » مىگويد :
اصل اين كلمه از « جموم » و « جمة » ، و آن به معنى اجتماع و كثرت است . « غفير » از « غفر » و آن پوشاندن است . اين دو كلمه [ جمّ و غفير ] در موضع شمول و احاطه به كار مىرود در زبان عربى كلمه « جمّاء » تنها به صورت موصوف به كار مىآيد ، و منصوب است بنابر مصدر بودن ، همانند « قاطبة » و « طرّا » كه اسمهايى هستند كه در موضع مصدر قرار مىگيرند . « 191 »
اما زمخشرى در كشّاف مىگويد : « حبّا جمّا » يعنى كثير و شديد ، همراه با حرص و آزمندى و ندادن حقوق مالى واجب . وى چنين برداشتى را از سياق آيه به عمل آورده ، اما سزاوارتر به سياق آن است كه دوستى آنان نسبت به مال به آيهء بعد از آن پيوند داده شود و آن اين كه مال را در هم آميخته و بىآن كه حلال و حرامى از يكديگر جدا شده باشد مىخورند .
در زبان عربى كلمه « جمّ » در « كثرت همراه با تجمّع » به كار مىرود و گفته مىشود :
هامش
( 191 ) ر ك : النهاية .