« جمّ الكيل » در موردى كه پيمانه را لبريز كرده باشد ؛ « جمّ الماء » يعنى فراوان شد و گرد آمد ؛ « جمّة » يعنى انبوه موى سر ؛ « جفنة جمّاء » يعنى چاه بسيار پر آب ؛ « جاءوا الجمّاء الغفير » يعنى همه با هم آمدند ؛ « فلان جمجمة قومه » ؛ يعنى فلانى محور عزّت و سربلندى قوم خود است ، مأخوذ از جمجمه كه اصل استخوان نگه دارنده مغز مىباشد . احتمالا در كلمه « استجمام » ، به دست آوردن راحتى و آسايش به واسطهء گرد آوردن همهء قوا منظور شده است .
ممكن است چيزى فراوان باشد ، اما در آن تجمّعى نباشد ، سياق آيهء موضوع بحث بر اين گواهى مىدهد كه در كلمهء « جمّا » دلالت بر گرد آوردن ، همراه با فراوان ساختن و فراوان بودن مال محبوب منظور شده است . ]
178 - غاسق :
نافع از معنى اين كلام خداوند - تعالى - پرسيد : « غاسق » .
ابن عباس گفت : « الغسق ، الظّلمة » ( غسق به معنى ظلمت است ) ؛ و آنگاه به بيتى از زهير بن ابى سلمى « 192 » استشهاد كرد :
ظلّت تجوب يداها و هى لاهية * حتى إذا جنح الإظلام و الغسق
يعنى : او همچنان سرگرم بود و انگشتان خود مىبريد تا آن كه تاريكى و ظلمت رو كرد .
[ اين كلمه در آيهء فلق / 3 آمده است :
« قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ * مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ * وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ »
. يعنى : بگو : به پروردگار صبحگاه پناه مىبرم * از شرّ آنچه آفريد * و از شرّ ظلمت چون در آيد .
اين كلمه تنها يك بار در قرآن به كار رفته ، و از همين مادّه است :
- غسق « در آيهء اسراء / 78 :
« أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ »
« از هنگام زوال خورشيد تا فراگير شدن ظلمت شب و نيز در هنگام سپيدهدم نماز را به پاى دار . »
هامش
( 192 ) من اين را در ديوان زهير ، چاپ وزارت فرهنگ مصر نديدم .
در معجم عريب القرآن است كه اين بيت از شواهد ابو حيّان در البحر المحيط مىباشد . به البحر مراجعه كردم اما اين بيت را در آن نيافتم ، بلكه در آنجا ابو حيان به اين بيت استشهاد كرده است :يا طيف هند لقد ابقيت لى أرقا * إذ جئتنا طارقا و الليل قد غسقا