عجله ورزيدن در چيزى قبل از فرا رسيدن زمان آن برگردانده است . او مىگويد :
« بسر » شتاب كردن در چيزى قبل از فرا رسيدن هنگام آن است . از همين معناست كه به خرماى نارس « بسر » گفته مىشود . خداوند - عزّ و جلّ - مىفرمايد :
« ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ »
يعنى قبل از فرا رسيدن زمان ترشرويى و در غير وقت آن ترشرويى را اظهار كرد . اگر گفته شود : در آيه
« وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ »
كسانى كه به آنان اشاره شده ، قبل از فرا رسيدن اوان ترشروى شدن ترشرويى اظهار نمىكنند ؛ در پاسخ خواهيم گفت : اين آيه اشاره است به وضعيّت آنان قبل از اين كه به دوزخشان برند .
بنابراين در اينجا واژهء « بسر » به كار رفته تا بدان توجّه دهد وضعيّتى كه آنان دارند و آنچه بر آنان مىرسد در حكم تكلّف و همانند چيزى است كه قبل از زمان خود انجام مىشود ، و گواه اين تفسير آيهء بعد است كه مىگويد :
« تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ »
.
ابن اثير اين لفظ را در حديث سعد : « لمّا أسلمت راغمتنى أمّى فكانت تلقانى مرّة بالبشر و مرّة بالبسر » ( هنگامى كه اسلام آوردم مادرم از من ناخشنود شد و گاه با روى باز و گاه با روى در هم كشيده با من مواجه مىشد ) ، به روى در هم كشيدن تفسير مىكند و مىگويد :
« بشر » به معنى گشاده روى بودن و « بسر » به معنى چهره در هم كشيدن است . « 166 »
در فرهنگها در ذيل مادّهء « بسر » معانى ، عجله ورزيدن ، ترشرويى و قهر آمده ؛ و از همين مادّه است : « ابتسار » به معنى شتاب ورزيدن در چيزى قبل از فرا رسيدن هنگام آن ، منقول از « بسر » به معنى خرماى نارس ، يا مأخوذ از « بسر القرحة » يعنى پوست روى زخم را قبل از خوب شدن آن كند . احتمالا نيز دلالت بر ترشرويى در اين مادّه از مفهوم ترد بودن و شكننده بودن در خرماى « بسر » و درد و انقباض و سختى و گرفتارى ملحوظ در « نكء القرحة » ( كندن پوست زخمى كه بهبود نيافته ) پديد آمده است .
در اساس البلاغه آمده است : « و إن خرجت بثرة فلا تبسرها » يعنى اگر دملى بيرون زد در زمانى كه هنوز نارس و ترد است آن را از جاى نكن .
احتمالا دلالت بر ترشرويى و در هم كشيده شدن صورت و اعضاى آن در « وجوه يومئذ باسرة » و « عبس و بسر » از هر دلالتى ديگر سزاوارتر و سازگارتر با سياق است ، بىآن كه ملاحظهء معناى ترشرويى نشان دادن و چهره در هم كشيدن قبل از زمان موعود خود را مانع شود . بنابراين دو واژهاى كه در تفسير ابن عباس به عنوان مرادف همديگر ذكر شدهاند مرادف
هامش
( 166 ) ر ك : النهاية .