أخزى الحياة و خزى الممات * و كلّا أراه طعاما وبيلا
« 139 » يعنى : آيا هم خوارى زندگى و هم خوارى مرگ ؟ و هر دو را طعامى تلخ و گريز ناپذير مىبينم .
[ اين كلمه در آيهء مزمّل / 16 آمده است :
« فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا »
يعنى : فرعون در برابر رسول نافرمانى كرد و ما نيز با او برخوردى سخت كرديم .
اين صيغه تنها يك بار در قرآن آمده ، امّا از همين مادّه است :
- « و بال أمره » در مائده / 95 ؛ - « و بال أمرهم » در حشر / 15 ؛ - « و بال أمرها » در طلاق / 9 ؛ - « و بال » سه بار در آيات بقره / 264 و 265 .
روشن است كه تفسير « اخذ وبيل » از سوى ابن عباس به « برخوردى سخت كه پناهگاهى در برابر آن نيست » از قبيل شرح مىباشد و در كنار آن از اين نكته غافل نمىشويم كه در « أخذ وبيل » صراحتا مفهوم و بال و هلاك وجود دارد . راغب اين كلمه را به اصل معنى « سنگينى » در باران سنگين ، « المطر الوابل و الوبل » برگردانده و مىگويد :
به خاطر مراعات همين مفهوم سنگينى و ثقل بدانچه انسان از ضرر آن بيم دارد « و بال » گفته مىشود و همچنين مىگويند : « طعام وبيل » و « كلأ وبيل » يعنى آنچه از و بال و ضرر آن بيم مىرود . خداوند - تعالى - مىفرمايد :
« أَخْذاً وَبِيلًا »
. « 140 »
ابن اثير نيز دربارهء اين مادّه مىگويد :
« و بال » در اصل به معنى سنگينى و امر ناخوشايند است . در حديث است كه « فاستوبلوا المدينة » يعنى اين كه آب و هواى مدينه را سنگين يافتند و با بدنهاى آنان نساخت ؛ و گفته مىشود : « ارض وبلة » يعنى سرزمينى بد آب و هوا و ناسازگار . « 141 »
هامش
( 139 ) در الاتقان چنين است . اما در معجم غريب القرآن به صورت « أذل الحياة و عز الممات » روايت شده ، هر چند سياق بيت اين روايت را نمىپذيرد .
( 140 ) المفردات .
( 141 ) النهاية .